Baat/baad(t) het niet, dan schaad(t) het niet?

[?] Welke van de onderstaande zinnen is juist?

Baadt het niet, dan schaadt het niet.
Baad het niet, dan schaad het niet.
Baat het niet, dan schaadt het niet.

[!] 'Baat het niet, dan schaadt het niet' (zin 3) is juist. Deze uitdrukking betekent: 'het helpt misschien niet, maar het kan in elk geval ook geen kwaad'.

Baat is afgeleid van het werkwoord baten ('helpen, voordeel brengen'). Het onderwerp bij baat is het, een derde persoon enkelvoud. De bijpassende persoonsvorm is baat.

Schaadt is afgeleid van schaden ('nadeel toebrengen, kwaad kunnen'). Ook hierbij is het (derde persoon enkelvoud) het onderwerp; de persoonsvorm moet hierbij passen: het schaadt. Achter de stam scha(a)d komt een t.

Naast het werkwoord baten kent het Nederlands het werkwoord baden ('een bad nemen'). In een zin als 'Zij baadt altijd 's ochtends' is baadt wél juist; de stam is nu ba(a)d. Baden wordt ook wel figuurlijk gebruikt, bijvoorbeeld in: 'Zij baadt in weelde' ('zij is omringd door weelde') en 'Het terras baadde in het licht van de ondergaande zon.'

Overigens is 'Baat het niet, dan schaadt het niet' een tamelijk nieuwe variant van deze zegswijze. Deze versie komt pas sinds de twaalfde druk (1992) in Van Dale voor. Daarvoor luidde het: 'Baat het niet, het schaadt ook niet.' Het eerste deel is oorspronkelijk een toegevende bijzin: 'Ook al baat het niet, het schaadt ook niet.' Maar 'Baat het niet' wordt tegenwoordig opgevat als voorwaardelijke bijzin ('Als (= in het geval dat) het niet baat, dan schaadt het niet'). Dat is eigenlijk een beetje raar, maar (bijna) niemand valt erover.

De nieuwe versie 'Baat het niet, dan schaadt het niet' is waarschijnlijk in zwang gekomen vanwege het rijm en metrum. 'Baat het niet, dan schaadt het niet' is een mooi rijmpje, terwijl 'Baat het niet, het schaadt ook niet' minder lekker loopt. Iets vergelijkbaars is gebeurd in 'Wie het eerst komt, (die) het eerst maalt' (eigenlijk: 'Wie het eerst komt, die maalt het eerst') en 'Wat niet weet, wat niet deert' (eigenlijk: 'Wat je/men niet weet, (dat) deert niet').

Verwante kwestie:

het gebeurt/het is gebeurd

Elders op deze website worden meer spreekwoorden, gezegden en zegswijzen verklaard.

Word nu lid van Onze Taal! Tien prachtige taaltijdschriften per jaar, gratis antwoord op uw taalvragen en vele euro's korting op taalboeken en -cursussen.