Het boek wat/dat ik lees?

[?] Wat is juist: het boek wat ik lees of het boek dat ik lees?

[!] Het boek dat ik lees verdient nog steeds de voorkeur, al komt wat heel vaak voor, zoals ook de Algemene Nederlandse Spraakkunst vermeldt. Zeker in de schrijftaal wordt het boek dat hoger gewaardeerd dan het boek wat. Naar het onzijdige zelfstandig naamwoord boek (een het-woord) wordt dan verwezen met het betrekkelijk voornaamwoord dat. Het gebruik van wat in het boek wat, het meisje wat, het land wat, enz. is een bekende taalergernis.

Het betrekkelijk voornaamwoord wat wordt in de meeste taaladviesboeken wél als juist beschouwd in de volgende gevallen:

Na een onbepaald woord als iets, niets, alles of het enige:
- Ik zoek iets wat weinig ruimte inneemt.
- Er is niets wat me nog interesseert.
- Dat is het enige wat ik nog wilde zeggen.
(Maar zie de opmerking onderaan.)

Na een voornaamwoord (dat, datgene):
- Sommige mensen hebben het vooral over datgene wat fout gaat.
- Dat wat je niet hebt, is altijd het aantrekkelijkst.

Na een zelfstandig gebruikt bijvoeglijk naamwoord, meestal een overtreffende trap, of na een (rang)telwoord:
- Al is het het laatste wat ik doe.
- Het allereerste wat ik doe als ik thuiskom, is de kat aaien.
- Het magische wat in de Harry Potterboeken zit, maakt ze juist zo leuk.
(Maar zie ook de opmerking onderaan.)

Als het terugslaat op een hele zin:
- Het museum ging failliet, wat een grote strop was voor de gemeente.
- Het boek dat ik op het moment lees, vind ik prachtig, wat me verbaast gezien de recensies.

Als het antecedent (datgene waarop wat slaat) niet genoemd is:
- Wat die man eet, wil ik graag ook.
- Het is mij een raadsel wat hij bedoelt.

In categorie 1 komt het betrekkelijk voornaamwoord dat ook wel voor, maar wat heeft hier onze voorkeur. Zo kan een betekenisverschil als in de onderstaande zinnen goed tot uiting komen:

Dit boek is het enige wat de brand heeft overleefd. (Alle huisraad is verloren gegaan, behalve dat ene boek.)
Dit boek is het enige dat de brand heeft overleefd. (Bijna alle boeken zijn verloren gegaan, behalve dat ene boek; over de rest van de huisraad wordt niets gezegd. Je kunt achter enige het onzijdige woord boek invullen.)

Iets dergelijks geldt voor bijvoeglijke naamwoorden of overtreffende trappen (categorie 3):

Dit boek is het mooiste wat ik ooit heb gelezen. (Van alles wat ik ooit gelezen heb, dus ook inclusief kranten, tijdschriften en zo, is dit boek het mooiste.)
Dit boek is het mooiste dat ik ooit heb gelezen. (Van alle boeken die ik gelezen heb, is dit het mooiste boek. Je kunt achter mooiste het onzijdige woord boek invullen.)

Verwante kwesties:

de vrouw die/wie wij iets wilden geven

de vrouw en dier/diens dochter

de vrouw wier/wiens auto

Word nu lid van Onze Taal! Tien prachtige taaltijdschriften per jaar, gratis antwoord op uw taalvragen en vele euro's korting op taalboeken en -cursussen.