Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 22 december 2009
Iets met apen en ringen blabla
Dankzij Natasja Froger en wat andere bekende Nederlanders hebben we er het afgelopen jaar een nieuwe uitdrukking bij gekregen. 'Ik zeg doen!'
Spreekwoorden en gezegden hebben zeker nog niet hun langste tijd gehad, zoals je weleens hoort. Natuurlijk, er gaat er weleens één verloren. (Onlangs bijvoorbeeld nog iemand horen zeggen 'Gerimpeld vel vrijt niet wel'?) Maar er komt er ook zo nu en dan weer één bij. Zoals die van Natasja Froger. En als het ons uitkomt, dan verhaspelen we de uitdrukkingen gewoon.
Fred en Ria
We vermengen uitdrukkingen bijvoorbeeld met andere gezegden die we kennen. Neem nu schaatsster Marianne Timmer. Die schijnt ooit gezegd te hebben: 'Geen haar op mijn hoofd dat daarvan gedroomd had.' Of prinses Laurentien, die op het huwelijksaanzoek van prins Constantijn naar eigen zeggen 'met volle mond' ja had gezegd.
En dan is er nog het Draadstaal-echtpaar Fred en Ria, van wie de mannelijke helft voortdurend dingen zegt als 'Ik zie door de bodem het bos niet meer' of 'Dan wordt je verbazing geschetst.'
Grappige foutjes
Het zijn foutjes, al dan niet opzettelijk gemaakt. Maar het zouden niet de eerste gezegden zijn die op die manier veranderden. Toen genoeg mensen de uitdrukking 'Dat sluit als een bus' verwarden met 'Dat klopt' ontstond de nieuwe uitdrukking 'Dat klopt als een bus.'
Blabla
En dan passen we uitdrukkingen ook aan aan de huidige mode. Die mode is voor taal eigenlijk alweer een tijdje hetzelfde: kort, korter, kortst. Wie ellenlange uitdrukkingen gebruikt als 'Al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding' lijkt niet helemaal meer van deze tijd.
Zoals je een rok kunt innemen, kun je ook een uitdrukking makkelijk inkorten. Stop bijvoorbeeld gewoon halverwege het gezegde, en maak het af met puntjes of woordjes als enzovoort en blabla. Dat betekent dan zoiets als 'je weet zelf ook wel hoe het verder gaat'. Bijvoorbeeld: 'Als de berg niet naar Mohammed komt, enzovoort', 'Als het kalf verdronken is blabla' en 'Al draagt een aap een gouden ring ...'
Klok en klepel
Verder kun je voorzichtig de minst belangrijke woorden uit de uitdrukking schaven. Weg met woordjes als om, een, te en maken. 'Lang verhaal kort' is duidelijk genoeg (en dat hoor je dan ook heel vaak). En hetzelfde geldt voor 'puntje bij paaltje'. Om dat te begrijpen heb je de woorden als en komt niet nodig.
Of je gaat wat grover te werk, door alleen de twee belangrijkste woorden uit de uitdrukking te nemen (bijvoorbeeld schapen en dam). Je kunt er dan eventueel een nieuwe zin van maken: 'Het is een kwestie van schapen en dammen', 'Het was iets met potten en ketels' en 'Ik weet het van die beren en huiden.'
Maar het kan nóg korter, door te volstaan met een kreet: 'Ah ja, hoge bomen' en 'Tja, holle vaten hè.'
Dus, bij spoedige haast, of bij aarzeling van het slag klok-klepel: hussel gewoon wat gezegden over één kam en maak een lang gezegde kort. Klinkt heel eigentijds.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
anne | de lijfspreuk van een vriendin, die een waanzinnig optimistische kijk op de wereld had: je moet roeren met het lepeltje wat je hebt... tijdens cliëntbesprekingen werd met regelmaat de uitdrukking "appeltje - boompje" gebruikt, wanneer een ouder en kind veel van elkaar hadden... en "dood maken met een blije mus" blijft leuk bij grote teleurstellingen |
Soundman | Ze vliegen als stroop op me af. |
Ger de Haas | @ Dineke Los-Barth http://www.onzetaal.nl/advies/brugman.php |
Margriet de Zwart | @ Einte Talstra en Joop van der Linden: het is toch 'schaatsster'. Zie http://www.taalpost.nl/texts/archief/html/980.htm. |
Robin van der Steenstraeten | Dat trek ik niet ipv hier heb ik geen zin in/dit kan ik niet |
S. van Straten | Laatst de serieus bedoelde opmerking van iemand gehoord: "De twee bedrijven zijn gefusilleerd". |
diane | Herkenbaar! Laatst vroeg iemand of de problemen met het telefoonbedrijf al waren opgelost. Ik antwoordde min of meer per ongeluk met:"Ken je het verhaal van de kastjes en de muren?" |
Einte Talstra | reactie Joop van der Linden: volgens mij heb jij gelijk. Je schrijft voor een man die schaatst toch ook niet schaatsser. (is dat ook niet een afkorting van 'schaatsenrijder'?) Maar ja een goed verstaander heeft aan een half woord genoeg! Erg leuk trouwens dit artikel! Ik hoor managers wel eens zeggen wie of wat ze 'aanvliegen' of 'landen'. Ik heb steeds een ander beeld bij wanneer je iemand 'aanvliegt'. Ik heb zelf ook wel eens een vekeerd spreekwoord gebuikt: 'gooi al je charmes in het vuur' |
Famke | Mijn neefje zei afgelopen weekend: Ik ga een gokje in het diepen wagen, iedereen wist wat hij bedoelde!!!! |
ferdi | Ik hoorde iemand ooit zeggen: "Hij heeft de kok horen fluiten maar weet niet waar de lepel hangt!". Deze verspreking geeft de essentie van het spreekwoord wel heel precies weer.... |
Peter | Is het overigens niet zo dat het niet klopt als een bus maar als een zwerende vinger en het klinkt als een bus..? :-) |
Linda | appeltje-eitje... |
Sjon | Was 'los gaan' vroeger niet gewoon 'loos gaan'??? |
vincent | laatst gehoord: hij leeft op grote voeten |
Roland | Inkorten en verhaspelen werken alleen als de luisteraar het spreekwoord kent. Eigentijds klinken lukt dan alleen binnen de kring die in hetzelfde schuitje zit: zij die opgegroeid zijn met "oubollige" spreekwoorden. Echt hip ben je dan niet, helaas, eerder een kok die niet weet waar de lepel hangt. |
Michiel van Leeuwen | 'n dikke zaag houdt van planken! |
Stemerdink | Soms wordt een uitdrukking letterlijk vertaald uit een dialect overgenomen, waarbij de betekenis verloren gaat. Zo hoorde ik laatst 'je hebt mensen en potloden'. Dat is afkomstig uit het Achterhoeks, waar men over een wat vreemd persoon meewarig pleegt te zeggen 'ie'j hebt leu en potleu'. Meestal wordt dat dan door de gesprekspartner bevestigend aangevuld met 'joa, en stumpkes'. Dat verrassende rijm 'leu en potleu' is waar het om gaat en dat is nu eenmaal niet te vertalen. |
Jaap | Jammer dat er zoveel mensen zijn (zie reacties hieronder) die slechts zien welke dingen er verdwijnen, en daar dan op reageren (lees: over zeuren) in de trant van vroeger-was-alles-beter. vergeet niet dat wij anders praten dan onze ouders, en dat taalverandering een natuurlijk proces is, waarbij sommige uitdrukkingen verdwijnen, maar er net zo goed vele nieuwe bijkomen! Als er nooit iets zou veranderen in een taal hadden we nu niet die prachtige veelheid aan talen over de hele wereld! |
Donna | Zo'n oud collega heb ik ook meegemaakt, best lachwekkend maar ook storend en zeker niet proffesioneel. Toch wil ik u allen de volgende niet onthouden; * WE ZIJN MET EEN NIEUWE LEI BEGONNEN * IK PRAAT 5 UUR IN EEN KWARTIER * ALS IK NAAR LIMBURG GA, VAL IK ECHT UIT DE BOOT! * U KUNT ER NOG EEN TIJDJE VOOR UIT ZINGEN! * DE POT VERWIJT HOE DIE ZWART ZIET * ALS JE ALLEEN MAAR VINGERS ZIT TE DRAAIEN WORDT JE DAAR OOK NIET VROLIJK VAN. * DAN HEEFT U ALVAST WAT IN HET VOORUITSCHIET! * IK WIL U NIET NAAST DE BOOT LATEN VISSEN! * ZOU U EEN TIPJE VAN DE SLUIER OMHOOG WILLEN GOOIEN? * JE GAAT NIET OVER EEN NACHT IJS LOPEN. * ALS JE WOORD BIJ STUK HOUD! * JE MOET NIET ZO NEERDUNKEND DOEN * DAAR TREK IK MIJN HANDEN VAN TERUG. |
L | Onverklaarbaar bewoond vond ik zelf wel een leuke. |
Hayo | Een oud-collega had wel iets weg van Fred uit Draadstaal. Hij verdraaide bijna alle uitdrukkingen en gezegden Eentje die me goed is bijgebleven is: "Een stille hint onder water geven" !!?? |
Dineke Los-Barth | Toen ik in het oosten des lands kwam wonen ontdekte ik een uitdrukking, die wij in het westen voor iets heel anders gebruikten, nl. "ze kan praten als brugman", waarmee men hier gedoelt dat een klein kind al heel goed kan praten. Maar in het westen bedoelden wij ermee: "je kunt nét zo goed tegen een muur praten, het heeft tóch geen zin". |
Dineke Los-Barth | Herinnert u het zich ook nog: de lachwekkende verspreking van Bernhard von Lippe? "Het loopt de spuitgaten eruit", maar dan ook nog eens met dat zwaar Duitse accent? |
Dineke Los-Barth | Er is iets wat mij al jaaaaaaaaaaaren mateloos irriteert: zelfs de meest ontwikkelde mensen maken een vréselijke fout, nl. "dat hebben HUN gedaan" i.p.v. "dat hebben ZIJ gedaan". Komen we er ooit nog vanaf? |
Big Brother | En wie herinnert zich niet de dijenkletser uit Big Brother: Het vijfde wiel aan het fornuis. Zegt genoeg over het niveau in zo'n Big Brother huis. |
Dave | Dit vond ik ook een leuke: (van iemand die over iets denkt te kunnen meepraten maar het niet precies weet): "O, heb ik de klepel horen hangen?" (historisch!) |
| Dit was dus echt een misverstand: mijn schoonmoeder bedoel ik natuurlijk |
| mijn schoenmoeder zegt altijd: punt is Kees! |
Lisanne | Pas hoorde ik in dit kader: Ik wil de kat niet op de spits drijven... Enerzijds kan ik er smakelijk om lachen, anderzijds jammer dat er nog maar zo weinig mensen lijken te zijn die wél weten hoe de speekwoorden en gezegden luiden. |
Patrick Slegers | Die inkortingen, die ken ik al van de fruitsnoepjes van Fortuijn, die ik als kind kreeg, zo'n 35 jaar geleden. Oude wijn...? Maar wel een leuke column ! Patrick Slegers |
Pappie | Helaas wordt er nauwelijks meer aandacht geschonken aan onze mooie spreekwoorden op school, maar door het chatten en de haast die onze kinderen hebben, worden fouten ook niet meer gecorrigeerd. Ik heb onze dochter nu op typeles gedaan (ja, ook via internet http://www.ticken.nl) en wat is er gebeurd: doordat zij nu veel sneller en blind tikt maakt zij minder fouten en als ze een tikfout maakt, corrigeert zij deze. Nu nog spreekwoorden leren. ;-) |
Ludwig | Misschien niet ontopic, maar wat te denken van: het A.O.W. de haar Als we al niet meer de juiste lidwoorden weten te gebruiken zie ik weinig toekomst voor onze taal...... |
Dick | Bijvoorbeeld: "Geen misverstand..." of "Geen misverstand over..." in plaats van "Laat daar geen misverstand over bestaan". Taalverarming, jammer. |
Willem | Ah, jammmer; ik had zo gehoopt te lezen wat Natasja Froger nou heb gezeg... |
BVisser | Hmmm.... Volgens mij heb ik hem door. Dus als je 'De kat op het spek binden' gaat inkorten, krijg je dan iets als katenspek??? |
Martijn | Wat me vooral vreselijk stoort, is dat spreekwoorden/gezegdes verkeerd worden gebruikt. Je hoort steeds vaker: Appeltje-eitje als puntje bij paaltje wordt bedoelt. En dit komt het vaakst voor bij de commerciele televisie, vreemd genoeg... |
Joop van der Linden | Niet geheel "on topic" zoals dat heet, maar wel een vraag die mij al enige tijd intrigeert: is het "schaatster" of "schaatsster" als je het hebt over een vrouw die schaatst? Je leest voornameljk de laatste versie, ook in dit artikel. Mijn gevoel zegt dat dat onjuist is. |
Hans Pruijs | Mijns inziens ook veelvuldig gebruikt is "Bij wijze van" in plaats van "Bij wijze van spreken". |