Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 8 september 2009.
Dope in Kikeout
Coleslaw, smear-case, waffle. Wat zijn dát nu weer voor woorden? De verstokte taalpurist veert misschien geschrokken op. Zijn nu ook al de koolsla, de smeerkaas en de wafel slachtoffer geworden van de Engelse zondvloed die het Nederlands aan het wegspoelen is? Nee, het is precies andersom. Dit zijn Nederlandse leenwoorden die zijn ingeburgerd in Amerika.
En er zijn er nog veel meer. Dollar bijvoorbeeld. Komt van het Nederlandse daalder. En sleigh (inderdaad: van slee), en natuurlijk Santa Claus, die het dan wel tot Kerstman mag hebben geschopt, maar intussen wel degelijk lijnrecht terug te voeren is tot Sinterklaas. Deze dagen zullen dit soort voorbeelden waarschijnlijk veel te horen zijn, want vandaag begint de 'NY400 Week'.
Máxima
Tijdens deze NY400 Week wordt gevierd dat vierhonderd jaar geleden Nederlandse kolonisten per toeval op het eiland Manhattan landden, en daar Nieuw-Amsterdam stichtten. Dat zou later uitgroeien tot New York, waar de herdenkingsfestiviteiten zich dan ook zullen afspelen. Onder de gasten bevinden zich Willem-Alexander en Máxima.
Een van de onderdelen van het feestprogramma is de presentatie, donderdag, van een boek waarin werkelijk alles te lezen is over de sporen die de Nederlandse taal heeft nagelaten in Amerika. Het heet Yankees, cookies en dollars, en is geschreven door de fameuze, onvermoeibare taalvorser Nicoline van der Sijs.
Broadway: Breede Weg
Deze zomer gaf Van der Sijs al een voorproefje van haar boek in Onze Taal. Daaruit valt op te maken dat de feestgangers deze week in hun omgeving al iets kunnen zien van wat er in het boek te lezen is. Stel bijvoorbeeld dat ze op Broadway terechtkomen, dan zijn ze in een straat die ooit Breede Weg heette.
En Wall Street, dat blijkt terug te gaan op Walstraat, waarlangs een muur liep die de Nederlanders rond de stad aanlegden ter bescherming tegen bijvoorbeeld de indianen. Brooklyn is dan weer de veramerikanisering van Breukelen, en Coney Island van Conyne Eylandt ('konijneneiland').
Kikeout
En zo kunnen we nog wel even doorgaan. The Bronx is genoemd naar een zekere Jonas Bronck, Flushing was destijds Vlissingen, en Harlem verwijst natuurlijk naar Haarlem. Ook buiten New York zijn er in Amerika allerlei namen met een Nederlandse oorsprong.
Er is een plaats die Kikeout heet, naar de uitkijkpost op een heuvel die de Nederlanders kijkuit noemden. En de rivier Boght dankt zijn naam aan het Nederlandse bocht, in de betekenis 'kromming', 'baai'. Er zijn Amerikaanse rivieren en stroompjes met namen als Catskill, Beerkill, Foxen Kill en Sparkill; die zijn terug te voeren op het Nederlandse woord kil, als in Dordtse Kil.
Wereldtaal
De Nederlandse invloed houdt ook niet op bij de geografische namen. Nog een kleine greep: het Amerikaanse spook komt van ons gelijknamige woord, net als dobber. In dope herken je makkelijk het Nederlandse doop, en skate komt van schaats.
Je hoort weleens de vraag wat er zou zijn gebeurd als Nederland destijds New York niet had ingeruild voor Suriname. Zou dan het Nederlands in plaats van het Engels de wereldtaal zijn geworden? Het is moeilijk hier gewoon 'ja' op te zeggen. Maar alle verstokte taalpuristen die klagen over de Engelse zondvloed die het Nederlands aan het wegspoelen is, zouden misschien ook híér eens bij stil kunnen staan: dat de taal van het machtigste land ter wereld zomaar een boek vol Nederlandse woorden kent.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
J. Limburg | Interessant stuk. Er zijn altijd verhalen dat het weinig gescheeld had, of het Nederlands was de officiële taal van de VS (wordt trouwens ook gezegd over andere talen), maar dat land heeft helemaal geen officiële taal. Engels is louter de facto de officiële taal. (bron: encyclopedie van misvattingen, Van Maanen, http://en.wikipedia.org/wiki/United_States#Language). Jonas Bronck was inderdaad geen Nederlander, maar een Zweed. |
Ricardo Aronson | Die zeiksnor uit Polen mag wat mij betreft daar voor altijd blijven! Donder op met je gemekker, zeg; mogen wij niet TROTS zijn op het vroegere Nederland en het feit dat er overal zoveel Nederlandse woorden ingeburgerd zijn geraakt?? Ga jij mij dat verbieden?? Ik dacht het niet!! Ga jij je maar lekker zitten maken met die Latijnse woorden in dat tweede wereldland van je en blijf hier gewoon weg! |
a ui | moker |
Sobieski, Poznan, PL | Dit lijkt me nou typisch zo'n trots chauvinitisch zuiltje om weer eens aan te geven hoe veel .. of beter hoe weinig.. Nederlandse woorden er in de Engelse taal zijn vermengd geraakt. Doen we dat nu ook bij Kindergarten en la Luna? Zullen we het eens andersom doen hoeveel Engelse woorden er in onze taal zijn ingeburgerd, dan krijgen we iets als 1 tegen 999. Het is maar net waar je trots op bent, maarre.. ik ben er pas echt trots op dat destijds het Engels is ingevoerd in de VS en Australie met 1 stem verschil van de Nederlandse taal. Ook Australie was vroeger Nova Holandia, zoek maar op de oude projecties van Mercator. Ps. ik woon nu in Polen, als ik zie hoeveel woorden er in deze taal direct afstammen uit het Latijn, dan ben ik daar toch wat trotser op. |
André | De Bowery is een wijk in Manhattan die vroeger de Bouwerij heette en de moestuin was die Nieuw Amsterdam van groente en fruit voorzag. Peter Stuivesant schijnt hier z'n oude dag te hebben uitgezeten. |
JB | Leuke stof om te lezen, ik behoud mij van commentaar op het al dan niet juist herleiden van woorden want daar heb ik gewoon geen verstand van. Wat ik wel nog zou willen toevoegen is dat er een gelijke situatie zich voordoet in het Russisch waar men ook een dikke 3000 nederlandse woorden kan herkennen, vooral maritiem. Het Nederlands is dus wijdverbreid over de wereld. (Denk ook Malaysie/Indonesie) |
Ynakee Doodle | Het mooiste verhaal dat ik ooit aangaande Amerikaanse namen die uit het Nederlands afkomstig zijn gehoord heb, is dat de Britse Bostonians de overwegend Nederlandse Nieuwamsterdammers/Newyorkers laagdunkend "Yankees" noemden omdat de Nederlanders daar vaak Jan of Kees heetten. Nu is het woord Yankees een bijnaam voor alle Amerikanen en zelfs de naam van de beroemdste sportclub van Amerika, de New York Yankees! |
Peter | @Nils 08.09.2009 12:31 Het is niet zozeer dat 'we' Nieuw-Amsterdam verkocht hebben. New York is aan de Engelsen gegeven bij de Vrede van Westminister (1674). http://nl.wikipedia.org/wiki/Vrede_van_Westminster_%281674%29 |
MPK | Het heet Kykuit, http://www.hudsonvalley.org/content/view/12/42/ |
MG | Theo, dank je voor de precieze invulling. Ik zat redelijk in de buurt volgens mij. Komt het op een mooi compromis uit. :) |
Theo | Dollar stamt wel degelijk af van het Nederlandse 'daler' (een nevenvorm van 'daalder'). De Amerikaanse uitspraak van de o van Dollar neigt ook naar de aa. MG heeft in die zin gelijk dat het Nederlandse 'daalder' de Nederlandse variant is van het Duitse 'Taler'. Afgeleid van 'Joachimsthaler' een munt die in Sankt Joachimsthal (een plaatsje in het toen Duitstalige deel van wat nu in Tsjechië heet) is geslagen. Had het Amerikaans-Engels de munt rechtstreeks aan het Duits ontleend, dan hadden de VS geen Dollar, maar een Tollar gehad. |
MG | Sorry om de taalnazi uit te hangen. Maar dollar is niet echt afgeleid van het Nederlandse daalder. Tenminste, daalder is niet het oorspronkelijke woord. Volgens mij is dit terug te voeren naar de Taler, uit m'n hoofd een edelman uit hongarije/roemenie die in de Middeleeuwen zijn eigen gouden munteenheid uitgaf die algemeen geaccepteerd werd omdat hij zijn waarde behield. De munt werd uiteindelijk naar de man vernoemd en is overgenomend door heel Europa onder afgeleide namen. Dus echt typisch Nederlands is het niet. Nogmaals, dit is uit m'n hoofd, dus als iemand de precieze oorsprong weet; be my gast. ;) |
Chantal | Interessante collumn, zou er nog wel veel meer over willen lezen. Er zijn ook veel nederlanders neergestreken rondom Michigan, je vindt daar nog veel verbasteringen van Nederlandse namen in dorpen, familienamen etc. |
Jeroen van Dam | Wat is er waar van het verhaal dat er gestemd is over de voertaal voor Manhattan? Naar ik begrepen heb was de stemming met 1 stem verschil doorgeslagen naar Engels. De reden dat het Nederlands 1 stem te kort kwam, was omdat Peter Stuyvesant weigerde te stemmen hierover. |
Theo | Als Nederland New York niet tegen Suriname had verruild, dan was het waarschijnlijk later bij Amerika gekomen, net zoals Amerika later grote stukken Noord-Amerika heeft ingelijfd die eerst bij Frankrijk en Spanje (en Mexico) hoorden. Misschien had (een vorm van) het Nederlands dan tot vandaag als regionale spreektaal overleefd, zoals in een klein deel van Louisiana nu nog een soort Frans gangbaar is. En was het toch los van de VS gebleven, dan had het zich waarschijnlijk niet tot zo'n grote stad ontwikkeld, want ik neem aan dat New York mede zo groot is geworden, doordat het een Amerikaanse stad is, d.w.z. een stad met een reusachtig achterland zonder grenzen. Ik veronderstel dat de Amerikaanse staten het niet geduld zouden hebben dat Nieuw-Nederland zijn grenzen veel verder naar het westen had verlegd. In het gunstigste geval zou het een vrij klein Nederlands gebied omgeven door de VS zijn gebleven. Het Amerikaans had dan waarschijnlijk (nog) minder Nederlandse woorden geteld. Natuurlijk allemaal gissingen, maar het lijkt me sterk dat een 21ste eeuws Nieuw-Amsterdam sterk op het huidige New York had geleken. |
Martijn | In upstate New York kun je ook dorpjes vinden die directe Nederlandse namen hebben zoals, Amsterdam & Rotterdam |
Wouter | Ik lees in de Wikipedia (nee, niet altijd de beste bron, maar er staan gelukkig allerlei verwijzingen bij) het volgende over Wall Street: "The name of the street derives from the fact that during the 17th century, Wall Street formed the northern boundary of the New Amsterdam settlement. In the 1640s basic picket and plank fences denoted plots and residences in the colony.[3] Later, on behalf of the Dutch West India Company, Peter Stuyvesant, in part using African slaves,[4] led the Dutch in the construction of a stronger stockade. A strengthened 12-foot (4 m) wall[5] of timber and earth, fortified by palisades, was created by 1653 .[3][5] The wall was created, and strengthened over time, as a defense against attack from various Native American tribes. In 1685 surveyors laid out Wall Street along the lines of the original stockade.[5] The wall was dismantled by the British colonial government in 1699." Lijkt me dus geen Waalstraat. En Broodweg lijkt me ook een heel onwaarschijnlijk verhaal! |
Maurice | Bertus heeft gelijk. Het komt van Waalstraat :P |
Bertus | Volgens mij komt wallstreet van de van Waalstraat (naar de Nederlandse familie van Waal) en heeft het niet van doen met de eerder genoemde muur. |
Menno | De muur op Wallstreet is niet gemaakt als bescherming voor de indianen maar voor de Engelsen, dit voor de 1000ste maal! De Indianen werkten samen met de Nederlanders! lees dan het boek 'The Island at the Center of the World by Russell Shorto'. Waarom denken mensen dat nog steeds? |
alex | Smear-case komt van Schmierkäse, waarschijnlijk in de 19e eeuw in Pennsylvania geïntroduceerd door Duitse immigranten, die daar overigens (ten onrechte) "Dutch" werden genoemd. |
Erik Sipkema | Ik kan niet bogen op enige wetenschappelijke onderbouwing, maar al op de lagere school is mij verteld, dat Broadway niet van brede weg komt, maar van broodweg. Hieraan zouden de bakkers gevestigd zijn. Zij bevonden zich aan de buitenzijde van de bebouwing omdat zij met hun ovens een verhoogt risico voor brandgevaar vormden. Dit zou ook verklaren waarom Broadway niet recht is, zoals de meeste straten in New York. |
Jos | ik denk dat amerikanen nog steeds veel van de hollanders kunnen leren (andersom ook wel hoor) |
Nils | zeer stomme zet om new york te verkopen, dan was Nederland uber alles:D Let's turn back time ! |
Clazina | Ik vind iedere column van Onze Taal erg leuk, interessant en verre van flauw, maar deze heb ik met extra veel plezier gelezen want New York is supertof! |
Johan | Ik vond het leuk om het stuk te lezen, maar volgens mij is Jonas Bronck een Zweed en geen Hollander... mvg, Johan |
Joke van Katwijk | Ik vind het geen flauw stukje! Zelf kijk ik naar de diverse achternamen van Amerikaners: Vanderbrouck = van der Broek? Harlem is een beruchte buurt. Is Haarlem ook berucht? |
Emiel Bax | Flauw stukje. Had wel wat pittiger gemogen. En iets dieper ook. Maar ach. |