Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 10 november 2009.

Vrijdag de dertiende

Misschien hebt u het ook wel: paraskevidekatriafobie. Dan hebt u het eind deze week niet makkelijk. U blijft angstvallig binnen en mijdt ladders, zwarte katten en gebroken spiegels als de pest - op vrijdag de dertiende.

Bijgeloof. Erg prominent lijkt het in Nederland niet aanwezig, maar toch merk je aan van alles dat het ook in onze cultuur verankerd ligt. En in de taal: denk maar aan 'met het verkeerde been uit bed stappen' en aan 'Afkloppen!

Uitdrukkingen

Ook aan de komende ongeluksdag kleeft een ongure klank. Alleen al 'vrijdag de dertiende' zegt genoeg; het is een magische uitdrukking op zich. Of je nu gelooft in die ongeluksdag of niet, de dertiende van de maand zal niet gauw ongemerkt voorbijgaan als het een vrijdag is.

Er zijn nog wel meer uitdrukkingen met dertien erin. In 'dertien in een dozijn' en in 'twaalf ambachten, dertien ongelukken' is goed te zien dat we het getal 13 maar niets vinden: het is één te veel, boven op het 'mooie' 12.

Beladen

Dat 13 het ongeluksgetal is, wordt vaak verklaard vanuit het christendom - het was het getal van de twaalf apostelen plus Jezus, waarbij Judas natuurlijk als kwade genius werd aangewezen, als de dertiende ongeluksbrenger. En op vrijdag de 13e oktober 1307 begon de ondergang van de Orde van de Tempeliers. Vrijdag is bovendien een beladen dag omdat het de sterfdag van Jezus is.

Heksen

Maar ook volgens de Romeinen en de Germanen was er iets aan de hand met het getal 13, net als in kringen van hekserij: een coven telde van oorsprong dertien heksen. Het getal 13 wordt om al die redenen vaak vermeden: geen rij 13 in een vliegtuig, geen startnummer 13 of zelfs geen 13e verdieping in hotels.

Natuurlijk wordt het getal 13 dan van de weeromstuit soms expres wél gebruikt. Zo verscheen laatst een cd-box met het volledige oeuvre van de Texaanse garageband The Thirteenth Floor Elevators.

Fobie

Gelukkig is er geen kwaal zo raar of er bestaat wel een woord voor. Angst voor vrijdag de dertiende heet paraskevidekatriafobie. Een Amerikaanse fobietherapeut vormde het op basis van het Griekse woord voor 'vrijdag', paraskevi of paraskeuè, en de Griekse woorden deka (tien) en treis/tria (drie), gecombineerd met het bekende fobie, dat 'angst' betekent.

En het kan nog gekker. Er bestaat nog een erger getal dan 13, namelijk 666: het getal van het beest, oftewel de duivel. Ben je stervensbenauwd voor het satanische zeshonderdzesenzestig, dan heb je hexakosioihexekontahexafobie.

Woordwaarde

"Laat ieder die inzicht heeft het getal van het beest ontcijferen; er wordt een mens mee aangeduid. Het getal is zeshonderdzesenzestig." Dat schreef Johannes in het laatste bijbelboek Openbaring (hoofdstuk 13!).

Fanatieke (bij)gelovigen bestrijden dit getal dan ook te vuur en te zwaard. En dat gaat heel ver: via ingenieus gegoochel wordt 'aangetoond' dat Deutschland, Hitler en diens woonplaats Berchtesgaden allemaal de 'woordwaarde' 666 hebben. (En Vondel, eskimo en koffiemolen ook, pareert de Stichting Skepsis.)

Gekkengetal

Hoe dan ook: voor het vrijdag de dertiende is, mogen we genieten van de elfde van de elfde. 11 is het gekkengetal: één minder dan 12, dus net niet helemaal goed, er is een steekje aan los. Morgen begint de Raad van Elf met de voorbereidingen voor carnaval - op 11 november om elf over elf.

Reacties

[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]

Naam	Opmerking
anneke navarette-fase 14.11.2009 14:10	julie doen wel een beetje vreemd met al dat bijgeloof! in ieder geval bevordert die bewuste vrijdag de dertiende van de elfde maand 2009 een behoorlijke remue-ménage dans la famille du language.
groothertogzonderlaan 11.11.2009 11:29	Toch grappig hoe je op allerlei manieren aan 666 kunt komen. Mijn leeftijd maal die van mijn vriendin, gedeeld door het aantal kinderen dat we hebben, is ook 666.
rut 11.11.2009 11:26	Ik snap de verwarring van René wel een beetje: er staat "het laatste bijbelboek Openbaring" - hij leest dat kennelijk als 'het laatste hoofdstuk' of zo.
Taaladviesdienst 11.11.2009 09:11	@René: er staat niet dat Openbaring 13 hoofdstukken heeft, er staat dat in hoofdstuk 13 wordt gesproken over het getal 666.
René 11.11.2009 07:12	Ondanks de indrukwekkend lange woorden in de column ben ik niet zo onder de indruk van de research. Openbaring heeft namelijk geen 13 maar 22 hoofdstukken. Het laatste wat er in Openbaring 22 staat (vers 21) is: "De genade van onze Heer Jezus zij met u allen." En daar is niets vreemds, occults of dubbels aan. Dat is gewoon een prachtige afsluiting van Gods Woords.
rut 10.11.2009 23:27	Ik had als kind (jaar of 12?) een verklaring waarom nou net vrijdag de ongeluksdag is. Die verklaring was dat vrijdag de 'dertiende dag van de week' was, d.w.z. als je na de eerste zeven dagen doortelt in de erop volgende week. Je moet dan wel uitgaan van een week die op zondag begint, maar dat was ook lange tijd de norm.
M. Beekman 10.11.2009 13:23	In het artikel staat dat 666 het getal van de duivel is. Dat is niet helemaal correct (toevallig zaterdag nog opgezocht naar aanleiding van een uitzending van de EO). Het getal slaat op een persoon (een mens dus) die de kenmerken van de anti-christ in zich heeft. Dus niet de duivel zelf, maar gewoon een mens met duivelse trekjes.
Taaladviesdienst 10.11.2009 12:43	@Annelotte: het getal 17 is in Italië een ongeluksgetal omdat het in Romeinse cijfers XVII is, wat een anagram is van 'vixi' (Italiaans: vissi), 'ik heb geleefd' - oftewel: ik ga dood.
groothertogzonderlaan 10.11.2009 10:48	Van Dale zegt over 'elf': "in onze cultuur vaak beschouwd als het gekkengetal, waarschijnlijk met toespeling op 'elf' of 'alf'".

L. 10.11.2009 10:22	Een geestige column weer. Dat 11/11 het gekkengetal wordt genoemd omdat het één minder dan 12 is, heb ik nooit zo geweten. Erg leuk wel, aangezien het mijn verjaardag is! En als Brabantse ben ik inmiddels wel gewend om gek genoemd te worden op mijn verjaardag. Allen die carnaval vieren: veel plezier morgen en voor de mensen die aan paraskevidekatriafobie lijden: succes vrijdag. De truc is, zo heb ik gehoord, om twee verschillende sokken aan te trekken. Want het zou wel heel toevallig zijn om een ongeluk te krijgen met 2 verschillende sokken aan! :)

Annelotte 10.11.2009 10:21	In Italië, op Sicilië tenminste, is niet 13 maar iets anders het ongeluksgetal, ik geloof 17. 13 had in ieder geval geen dergelijke lading. Het is mij niet bekend of de bijgelovigen daar ook vrijdag de 17de vrezen, maar ik vond het wel een opvallend verschil. Is 17 wellicht ook bijbels te verklaren als ongeluksgetal? Voor een land als Italië zou een bijbelse verklaring achter een dergelijk getal best aannemelijk zijn.