Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 30 juni 2009.
Kerels die keihard door Frankrijk fietsen
Zaterdag begint de Tour de France. Vanaf dat moment is er ook weer een eigenaardig soort taal te horen, een taal waarin wielrenners worden aangeduid als 'mannen die met twee vingers in de neus de meet halen' of bij wie het 'uit het eelt van hun tenen moet komen'. Een taal ook waarin 'Mag ik dat zo zeggen?' in één adem wordt gevolgd door: 'Ja, dat mag ik zo zeggen.'
De wielerliefhebber heeft het vast al gemerkt: dit is de taal van Tourveteraan Mart Smeets. Smeets is de meester van de zelf gestelde en meteen ook zelf beantwoorde vraag. Én van de heroïsche aanduiding die tegelijk ook heel down-to-earth is. Renners zijn bij hem dus 'kerels die drie weken lang keihard door Frankrijk fietsen'.
Diep in de beugels
Ook dit jaar presenteert Smeets op tv weer De avondetappe, elke Tourdag vanaf een schilderachtige plek in de buurt van de finishplaats. Met gasten blikt hij terug op de dag, en dan kan hij het hebben over coureurs die 'diep in de beugels gaan', aanvankelijk 'in het pak gestoken worden', maar uiteindelijk toch 'rechtdoor naar school en kantoor' gaan.
Van die laatste uitdrukking (betekenis: 'hard doorrijden zonder om te kijken') is zeker dat Smeets hem zelf heeft bedacht. In het onlangs opnieuw verschenen Groot wielerwoordenboek van Marc De Coster wordt rechtdoor naar school en kantoor in elk geval aan hem toegeschreven. Maar zonder twijfel is hij van meer uitdrukkingen de geestelijk vader.
Stoempen
Intussen bestaat er natuurlijk ook buiten Mart Smeets om wielerjargon. Een bekend woord is stoempen. Het betekent, aldus Marc De Coster, "schonkig fietsen, keihard doorgaan, met de blik op oneindig en het verstand op nul". En natuurlijk afzien ('zich afbeulen'), dat ook los van het wielrennen veel wordt gebruikt ('afzien als een beer', dan wel 'als een paard').
Wielrennen is vooral lijden, en dat zie je terug in de vele manieren waarop je kunt zeggen dat je aan het afzien bent. Je kunt 'diepgaan', 'het snot voor de ogen hebben', 'kiezen voor de dood of de gladiolen', 'kapotgaan', 'de man met de hamer tegenkomen', 'door de draad gaan' en uiteindelijk 'dood zitten', of zelfs 'steendood zitten'.
Slikken en spuiten
Dat er allerlei manieren zijn om dit lijden te verzachten, is bekend: er wordt in het peloton nog altijd geslikt en gespoten bij het leven. Maar daarover houden de renners zich graag op de vlakte - zeker de laatste jaren, met al die dopingaffaires en de roep om schoon wielrennen.
Áls er in het peloton al iets over wordt gezegd, dan gebeurt dat heel omzichtig, in steeds veranderende geheimtaal. Het D-woord heeft vele synoniemen en varianten, zoals accuzuur, gesneden brood (groeihormonen), negertjes (amfetamine in zwarte bolletjes), kevers (het middel undestor), wespen (aranesp, een soort epo), bommetjes (dexedrinecapsules) en American coffee (cocktail van middelen).
Snok
Over wielertaal valt nog veel meer te zeggen. Bijvoorbeeld dat het Vlaams er een grote rol in speelt. Het enige moment dat je Nederlanders het woord goesting hoort gebruiken, is als ze Vlamingen willen nadoen - en tijdens de Tour de France. Ook snok is typisch Vlaams; het betekent 'ruk' en het komt voor in er een snok aan geven ('versnellen om te zien wie er kan volgen').
Bovenal valt op hoe bloemrijk de taal van het wielerpeloton is. Waarom zou je zeggen dat een renner steeds trager rijdt en wordt ingehaald, als het ook zó kan: 'Hij draaide vierkant en werd ten slotte opgegeten door de groep.'
Lexicons
Alles over al die wielerwoorden is te lezen in het woordenboek van De Coster, maar ook in een ander boek dat onlangs verscheen: het Wielersportwoordenboek van Van Dale. En dan komt er binnenkort nóg een wielerlexicon, in augustus - heel handig precies na de Tour.
Maar liefst drie wielerwoordenboeken in één zomer. Er is maar één conclusie: wielrennen is een belangrijke sport. Mag ik dat zo zeggen? Ja, dat mag ik zo zeggen.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
J. Aarnink | De uitdrukking "rechtdoor naar school en kantoor" is niet van Mart Smeets afkomstig maar kwam al voor in de aankondiging van een radioprogramma (welk?) in de vijftiger of zestiger jaren. |
Bernard Soudan | 'Rechtdoor naar school en kantoor' stamt uit 'n radioprogramma uit de jaren '50 namelijk 'De Ontbijtclub', gepresenteerd door Bob Spaak. Als ik me niet vergis was dit de ondertitel van 't programma. |
Wouter | Opvallend dat dezelfde opmerking over 'rechtdoor naar school en kantoor' al door vijf verschillende mensen geplaatst is. Je zou eerst ook even andermans reacties kunnen lezen. |
Iemi Hunt | Rechtdoor naar school en kantoor. Volgens mij is de uitdrukking 'Rechtdoor naar school en kantoor'afkomstig uit het radioprogramma 'Moeders wil is wet'dat in de vroege zestiger jaren erg populair was en volgens mij gepresenteerd werd door Mia Smelt. onderdeel van dat programma was ook 'De groenteman' |
| Onze taal wordt steeds vaker bedreigd binnen eigen Grenzen. Het is goed dat we onze eigen talen spreken als we in het buitenland vertoeven. Vanmorgen zakte me de broek weer af. Tele Twee had overal engelstalige reclame opgehangen en ik zag een nederlandse politie auto bij Venlo in de buurt, waar in plaats van politie, polizei op stond. Onze weg-met-ons-mentaliteit is steeds meer merkbaar. Iedere toerist in Amsterdam wordt netjes in het engels te woord gestaan, maar D66 hebben Amsterdam officeel tweetalig gemaakt. Waar zijn we mee bezig. Onze taal staat met de handen in de zak ernaar te kijken |
groothertogzonderlaan | @Fien: Wat is er mis met respect voor de taal van herkomst? |
Fien | Gelukkig spreekt men ook steeds vaker van de RONDE VAN FRANKRIJK in plaats van de Tour Wordt tijd dat de weg met ons cultuur eens opgedoekt wordt en weer respect komt voor de eigen taal |
Thijs | Ik had graag nog iets gelezen over Maarten Ducrot, want die staat elke tour toch weer garant voor enkele nieuwe uitdrukkingen! Verder een prima column |
Rob | Mart Smeets kan niet de bedenker zijn van de term "Rechtdoor naar school en kantoor", hooguit het gebruik van die term bij wilerwedstrijden. "Rechtdoor naar school en kantoor" was een muziekprogramma uit de jaren vijftig of zestig op de radio, waarbij gedurende de ochtendspits plaatjes werden gedraaid. |
Joost Friederich | Ik geloof niet dat de uitdrukking 'rechtdoor naar school en kantoor' van Mark Smeets afkomstig is. In de jaren 50 / 60 van de vorige eeuw was er een populair radioprogramma met de titel 'nonstop rechtdoor naar school en kantoor'. Gezien zijn leeftijd moet Mark Smeets dat programma gekend hebben. |
M. Robaeys | De term: rechtdoor naar school en kantoor, was vroeger, toen de radio bij ons thuis nog via de distributie kwam, een afsluitende zin van een vrouwelijke reporter. Ik denk dat dit programma eind jaren 50 begin jaren 60 op een van de twee nederlandse zenders te horen was. Welk programma zou ik echt niet meer weten. Mijn moeder herhaalde deze zinsnede vaak als we alleen de deur uitgingen en verder weg moesten dan een blokje om. Al met al is uw colom telkens weer een lust voor het oog en inwendige gehoor. Groeten en ga zo door, Monique Robaeys |
Piet Jongepier | Het werkwoord 'snokken' is niet typisch Vlaams, het komt ook voor in een aantal Zeeuwse dialecten, in ieder geval op Walcheren. De betekenis is daar overigens gelijk aan die in Vlaanderen; nl 'rukken'. Vreemd is dat natuurlijk niet omdat de Zeeuws en Vlaams van dezelfde familie zijn. |
Nico | Dit is, en mag ik dat zo zeggen? Ja dat mag ik zo zeggen, dit is gejat van die dekselse, mag ik dat zo zeggen? Ja dat mag ik zo zeggen, die dekselse Nico Dijkshoorn. |
Esther van Rems | De uitdrukking "rechtdoor naar school en kantoor" werd al gebruikt door de opa van mijn man toen mijn man nog een klein kereltje was en leerde fietsen (zo'n 30 jaar terug dus al). Is Mart Smeets al zo lang op TV met de tour?? |