Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 2 febrauri 2010

Haha, grapje!

Vorige week twitterde een opgefokte Brit vanuit een vertraagd vliegtuig dat hij overwoog het toestel op te blazen. Bij wijze van spreken, natuurlijk. Maar de politie vertrouwde het niets, en arresteerde de man. Voor hem, en alle andere onbegrepen lolbroeken, gloort er hoop.

Geintjes in teksten leiden wel vaker tot misverstanden. Je kunt er geen vette grijns aan toevoegen, of iets met een 'tongue in cheek'-intonatie uitspreken, zoals je dat in gesproken taal zou doen. Je hebt alleen je woorden en een handjevol leestekens, en dat is vaak niet genoeg.

Daarom klinkt zo af en toe de roep om aan dat schrijftaalpalet iets toe te voegen: een nieuw leesteken, waarmee je kunt zeggen 'neem al het voorgaande met een korreltje zout'.

Lachebekkies

In e-mails en chats heb je natuurlijk de smileys, maar of die geschikt zijn voor alle teksten? In bijvoorbeeld literaire romans zouden die frivole lachebekkies behoorlijk raar aandoen.

En juist in literaire kringen blijkt er behoefte te zijn aan dergelijke leestekens. Grote schrijvers als Harry Mulisch en W.F. Hermans voelden er bijvoorbeeld voor. En in de negentiende eeuw deed de Franse dichter Alcanter de Brahm zelfs een concreet voorstel: een soort gespiegeld vraagteken voor gevallen van ironie.

SS-logo

Redelijk recent werd er in Nederland een vergelijkbaar ontwerp gemaakt door de boekpromotors van het CPNB. Toen de Boekenweek van 2007 in het teken stond van 'Scherts, satire en ironie' ontwierpen ook zij een ironieteken - volgens critici een kruising tussen een SS-logo en het litteken van Harry Potter:

Zogenaamd

En dan was er nog, in 2000, het prijswinnende leesteken dat een studente van de kunstacademie ontwierp voor Onze Taal. Dat was een symbolische weergave van twee vingers die 'zogenaamd' gebaren.

Je kent het misschien uit Hyves. Daarin zit ook zoiets:

Zonnetje in huis

Het recentste voorstel werd twee weken terug gedaan. Toen introduceerde een Amerikaans bedrijf een vergelijkbaar teken: een kruising tussen een apenstaartje en een uitroepteken.

Het moet 'sarcasme' uitdrukken. Om aan te geven dat je het echt niet meent als je schrijft: 'Gelukkig is die tactvolle collega van jou altijd het zonnetje in huis.'

Dodelijk

Overigens zit niet iedereen te wachten op dit soort tekens, zo bleek uit een peiling een paar jaar geleden. Een ironieteken, zo vonden velen, is hetzelfde als het uitleggen van een grap. Behoorlijk dodelijk dus.

Een ironieteken zou volgens hen een leesteken worden waarmee je de ironie tenietdoet. Dát is pas ironisch …


Reacties

[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]

NaamOpmerking

Pauline
04.02.2010 12:44

Overigens wel apart dat er een leesteken ontwikkeld moet worden om een handgebaar weer te geven dat een fysieke weergave is van een bestaand leesteken: de aanhalingstekens ("").

J.C. Wassenaar
03.02.2010 14:41

Wie een icoontje nodig heeft om te laten zien dat hij leuk is geweest, heeft kennelijk onvoldoende gevoel voor humor...

Henk
03.02.2010 12:24

Op vele sociale media websites gebruiken de mensen die reageren '/s' wanneer iets sarcastisch is bedoeld en dit misschien niet voor iedereen duidelijk zou zijn. Dit soort dingen lost het internet zelf wel op dus. Ik zou zelf graag 15 nieuwe leestekens op mijn toetsenbord hebben. /s

André
03.02.2010 01:45

Smileys zijn voor de geschreven taal wat ingeblikt gelach voor domme sitcoms is. We moeten er te pas en te onpas aan herinnerd worden wanneer er gelachen mag (nee moet!) worden. De schrijver is dus bang dat z'n grap niet zo leuk is dat er spontaan om gelachen zal worden. En ironie met ironietekens is geen ironie meer. Het leuke is nou juist dat je er veel lezers een beetje ongemakkelijk mee doet voelen. "Was dat nou een grap of niet?" Zo organiseerde ik eens de kantoorvoetbaltoto en toen we nog een paar deelnemers meer nodig hadden, stuurde ik een e-mailtje rond met de zin: "Uw kans om de grote prijs in onze toto te winnen is waarschijnlijk een stuk groter dan uw kans om hier ooit een loonsverhoging te krijgen!". Ik werd dan ook dezelfde dag nog bij de directie op het matje geroepen en kreeg te horen dat als ik ooit weer zo'n grap waagde uit te halen, ik op staande voet ontslagen zou worden. Waarop ik antwoordde dat het helemaal geen grap was.

Alex
02.02.2010 22:54

Een serieus-teken, dat zou handig zijn. Bijvoorbeeld een s met een stip er onder. Dat je weet dat alles slechts scherts was behalve die ene zin met die s er achter. En een literatuur-teken, een l met een stip er onder. Dat je weet wanneer de schrijver De Schrijver uithangt. Vooral handig in columns.

Theo
02.02.2010 22:05

Mja. Die smileys zijn niet voor niets ontstaan in moderne getypte varianten op de aloude informele conversatie bij de koffieautomaat - die kan nu eenmaal niet zonder lichaamstaal. Smileys en al die andere mooie tekentjes doen wonderen in forum- chat-, msn- en emailbericht. Onmisbaar om misbaar te voorkomen! Maar niet in een roman of andere literaire kunstuiting. Het is nu eenmaal ongeschreven wet dat daar de taal alles moet doen. Hoewel? Paul van Ostayen, wat zou die ervan gevonden hebben? Ook Oote Boe (het favoriete gedicht van mijn kinderen) is wel als 'grafisch gedicht' geduid - woorden als grafische reeksjes losgeschreven en -gezongen uit hun oorspronkelijke betekenis. De smileys c.s. kunnen daarom volgens mij andersom dus ook wel weer taal worden, mits overtuigend omarmd door de literator. Wie geeft me een voorbeeld?

Jean
02.02.2010 21:45

Ik zie een parallel met de mate waarin alles in de openbare ruimte meer en meer verzadigd lijkt te raken door een gesel van aanwijzingen en waarschuwingen die volstrekt overbodig zijn voor mensen met meer dan twee hersencellen. ‘Hier geen afval storten’ las ik zondag ergens in het bos, of deze zomer op een stapel bouwmateriaal ‘Dit is geen speelgoed.’ Al dat aangeharkte getrut, ik krijg er jeuk van. Nog zoiets: ‘Dit is een restaurant. Verboden meegebrachte etenswaren te nuttigen.’ Meteen wegwezen. Dan weet je: te dure lauwe kroketten en slappe koffie. Ironie, sarcasme en al het andere dat vaardige schrijvers tussen de naden van de tekst verbergen om te verassen, te ontroeren of te ontregelen is bedoeld om ontdekt te worden, als dat onverwachte uitzicht, dat geheime strandje waar niemand kwam, of dat ouwe slagertje op die berg waar die lekkere worstjes vandaan kwamen. Niks is zo leuk als een ontdekking, een verrassing, verwondering. Nee, dat is te moeluk. Bordje erbij: pas op! Ja, zo'n ironie-teken. Dat wordt vast een enorm succes.

Peter
02.02.2010 19:21

De extra leestekens doen iets dat in strijd is met de bedoeling van de schrijver van de richtingsverandering of een andere buiging die een beroep doet op het inzicht en/of intelligentie van de lezer: ze maken de uitdaging stuk.

sumadartson
02.02.2010 13:57

Als je een ironie-teken invoert, ga je voorbij aan de sociale rol van ironie en sarcasme. Vooral sarcasme dient om een vriendschap of relatie te bevestigen. Mensen zien elkaar als lid van elkaar's in-group als ze, zonder expliciete vermelding, de grappen kunnen uitwisselen. Een expliciete vermelding van de ironie zou ook deze functie van sarcasme een doodsteek toebrengen.

Randy
02.02.2010 12:14

Als mensen ironie niet begrijpen moeten ze maar iets anders doen dan tweets lezen. Het leuke van ironie is dat 80% van de Nederlandse bevolking het niet snapt.

Renee
02.02.2010 09:05

Ik vind dat het artikel de bestaande lachebekjes wel heel makkelijk afdoet als 'niet passend in literatuur'. Waarom achter de tekentafel iets ontwerpen, waar in de online cultuur allang praktisch mee wordt omgegaan. Immers, er is inderdaad een grote behoefte om zinnen te accentueren met een emotie. Een heleboel online (sub)culturen gebruiken al lachebekjes, en dat gaat veel verder dan de simpele smiley. Denk aan: :/ :| :O :// :P :p :q o_o enzovoort. Of woorden als 'lol' 'rofl' en 'wtf' die te pas en te onpas aan een zin kunnen worden toegevoegd, los van grammaticale correctheid. Ik denk, dat als je dit gaat onderzoeken, je ontdekt dat er al een breed scala aan 'ironietekentjes' te vinden is, die binnen en buiten online culturen worden gedeeld en vaak al een redelijk eenduidige betekenis hebben.

Indira
02.02.2010 07:22

Hierbij schaar ik mij toch maar onder de critici. Een van de belangrijkste kwaliteiten die een schrijver dient te bezitten is een kennis van de taal en hoe die naar zijn of haar hand te zetten. Het is een echte uitdaging om ironie goed op papier te zetten, en het zou zonde zijn als we die prachtige teksten teniet doen door een zogenaamd ironieteken.