Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 29 september 2009.
Drrie oktoberr, jûh
"De tongval van de stad Leiden is zonder twijfel verre weg de leelijkste, de onaangenaamst, platst klinkende tongval van geheel Holland." Dat vond een dialectoloog in 1874. Of dat oordeel klopt, kun je dit weekend zelf horen tijdens een van de grootste volksfeesten boven de grote rivieren: 3 oktober, de viering van het einde van het Spaanse beleg van de stad in 1574.
Er zijn twee soorten dialecten en accenten. De ene soort kun je zonder veel gêne gebruiken en hoor je dus ook wel in de media - denk aan het Amsterdams, het Rotterdams, en aan Brabantse en Gooise accenten. De andere soort maakt je in de oren van veel luisteraars meteen een boer, zoals Gronings, Zeeuws of Alblasserwaards.
Lamlendig
Maar ook in de Randstad zijn er wel tongvallen waarmee je niet makkelijk wegkomt. Het Leids bijvoorbeeld heeft een heel laag aanzien. Dat werd volgens de dialectoloog Johan Winkler gesproken door de "proletariërs, (het zoogenoemde Jan-hagel)", en hij stak zijn oordeel - anders dan een wetenschapper tegenwoordig zou doen - niet onder stoelen of banken: het dialect klonk volgens hem "onbeschrijfelijk lijmerig en lamlendig".
Helaas bestaan er geen opnames uit die tijd. Maar sinds kort staan er op de website van het Meertens Instituut gelukkig wél een heleboel opnamen van een paar decennia geleden, waaronder ook een flink aantal uit Leiden, veelal in het karakteristieke dialect.
Rubberen Robbie
Hoe leg je nou uit wat typisch Leids is? Stel je een zangerig mengsel van Rotterdams en plattelands-Zuid-Hollands voor, maar dan meer binnensmonds gesproken, en met wat Vlaams aandoende klanken als de è in plaats van ei of ij, en je hebt ongeveer het Leids. Doe bijvoorbeeld eens de cursus 'Leids voor beginners' op YouTube - een beetje over de top, maar toch wel illustratief. Of luister naar een van de liederen van Rubberen Robbie, zoals dat over z'n verkering Marie.
Natuurlijk hoor je dan wat typische Leidse woorden en uitdrukkingen. Kèikerris bijvoorbeeld, of de Leidse glibberr, of stopwoorden als jûh en dan - met een heel bijzondere intonatie. Het Leids Woordenboek uit 2007, van de lokale specialist Hans Heestermans, staat er vol mee.
Amerikaans
Maar het opzichtigst is toch wel die Amerikaans aandoende r. Rubberen Robbie heet niet voor niets zo. Het net genoemde woordenboek schrijft elke r voor het gemak dubbel, maar drie of vier r'en en wat w's ertussendoor zou ook best kunnen. Een bekende mop luidt: Hoe klinkt een Leidse deurbel? Teerrrríng! Meteen ook een van de gebruikelijkste scheldwoorden ter plaatse.
Veel sprekers van het authentieke Leids zijn er tegenwoordig niet meer; de bevolking is zoals in de meeste steden veel gemengder geworden. Maar al zijn veel typische woorden al verdwenen, het accent is vaak nog prominent aanwezig, zeker bij ouderen en in de volkswijken.
Rreuzenrrad
De gelegenheid waarbij je het op straat het meest hoort, is op 2 en 3 oktober, als de stad één grrote kerrmis is. Het Lunaparrk. Haarring en wittebrrood of banaan met slagrroom eten in het rreuzenrrad, literrs bierr drrinken, en dan zonderr te slapen doorr naarr het Rreveilllje om daarrna ouwerrwetse geuzenliederren te zingen in het Burrgemeesterr Van derr Werrfparrk. Dát is het echte Leidse drrie oktoberr.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
Aty Rutgers | Ik ben geboren en getogen in Leiden, tot m'n 25e jaar heb ik in Leiden gewoond. Als ik in Leiden terug ben mag ik graag over de markt lopen om het platte Leidse dialect weer eens terug te horen... Ik kan mij van vroeger vooral herinneren de veel gehoorde uitspraak "àà-ààhh mè-èè kek 'rr nouwerrris !" En ik blijf Leiden een mooie en boeiende stad vinden ! |
Lieke | Ik woon midden in een volkswijk in Leiden. Als men denkt dat het 'leids' wel mee valt en dat plat amsterdams en rotterdams erger in de oren klinkt.. ik zou zeggen, kom eens een dagje bij mij in de tuin zitten. Soms lig je echt in een deuk, net theater! Mooi taaltje. Soms lijkt het net op het geluid wat een zeehond maakt; zoiets als 'arrrw arrrww'. Die rollende rrr wordt zo geaccentueert dat je bijna niks anders meer hoort als iemand plat leids praat. |
Marc | Ik woon al m'n hele leven in Leiden en de laatste tijd valt het me op dat plat Leids sprekenden sommige klinkers en diftongen enigszins naar een aa verbuigen. Tuin wordt taan, auto wordt aato etc. En het niet om kunnen gaan met bezittelijk voornaamwoorden is ook typisch Leids: 'is die van jou, dan?''Nee juh, die is van zijn!'. Het woord 'liggen' bestaat voor een echte Leidenaar helemaal niet, je gaat altijd 'leggen'. |
Helène | Ik woon al meerdere jaren in het buitenland en kom uit een echte Leidse familie. Dan valt 't me steeds weer op hoe lelijk en fout het Leids toch is, maar moet er vaak om lachen. Ik ken nog een paar vervoegingen: in de tv-loze tijd stond je op het stoepje voor de deur met buurr te klessen: 'Ik sting an de deur', in de winkel: 'Ken dat ook gerolen worden?', 'Is dit afgeprezen?'. Dat juh, mèih (meid) is ook typisch. |
| Ik ben er trots op om een leienaar te zijn |
Anke | Wat mij opvalt bij het beluisteren van de tapes zijn de verschillende overeenkomsten met het stadsfries. Of eigenlijk, met Friezen die Nederlands proberen te spreken. Regelmatig worden woorden verkeerd vervoegd, zoals gingen. Dat wordt 'gongen', net als in het Leids. En jûh achter iedere zin, ook zoiets typisch wat in het Fries veel gebruikt wordt. Grappig dat verschillende dialecten vaak op meerdere punten op elkaar lijken. Dat blijft me fascineren. |
Marek | De Leidse 'r' is meer een hoeveelheid r'en met een 'j' aan het eind. Veel mensen denken hem te kunnen uitspreken, maar slechts weinigen lukt het. Als geboren en getogen Leidenaar die nu al enige jaren in Amsterdam woont, kan ik nog steeds genieten van zowel het plat Leids als het plat Jordanees, maar het is moeilijker om mensen met een echt zwaar accent 'serieus' te nemen (bijvoorbeeld in het geval van een potentiële relatiekandidaat of sollicitant). |
Xander | Ik heb zelf lange periode in de omgeving van Leiden gewoond en moet zeggen dat ik het totaal oneens ben met de column. Leiden komt maar zelfden daat werkelijk in het nieuws en daardoor is het al logisch dat het minder geaccepteerd is maar dat niet alleen, menig bezoeker aan Leiden ergert zich minder aan het Leids dan aan zowel het Rotterdams of het Amsterdams. |