Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 19 januari 2010
Alle woorden zijn al eens bedacht
Het leek nog zo'n mooi nieuw woord, ontvrienden - volgens Van Dale het woord van het jaar 2009. Onze Taal koos voor twitteren. En in 2008 was het swaffelen. Maar wat blijkt? Ze staan allemaal al in een antiek woordenboek.
Wie wil er weten wat het woord van 2010 wordt? Best kans dat je het al kunt vinden in het WNT, het Woordenboek der Nederlandsche Taal, dat de woordenschat van 1500 tot 1976 beschrijft. Daar staan ontvrienden, twitteren en zwaffelen namelijk ook 'gewoon' al in.
Zestiende eeuw
Zwaffelen werd ruim honderd jaar geleden ook al gebruikt. Niet voor 'met je geslachtsdeel ergens tegenaan zwaaien' maar voor 'wiebelen, wankelen'. Twitteren is eind negentiende eeuw uit het Engels overgefladderd; het betekende 'kwetteren'.
En ontvrienden heeft het record: het staat niet alleen in het WNT, met twee zeventiende-eeuwse bewijsplaatsen, maar zelfs al in een woordenboek uit 1599. In de zestiende eeuw betekende het 'iemands vriend/vriendin afnemen'. Nét iets anders dan 'vrienden wissen op netwerksites'.
Recyclen
Maar als je eens goed gaat kijken, is eigenlijk geen enkel nieuw woord echt 'nieuw'. In de verkiezingen van Van Dale en Onze Taal kwamen termen voorbij als hypotheekleed, kopvoddentaks, vaccinatieangst en zeilmeisje. Opgebouwd uit gewone woorden; alleen de combinátie is nieuw.
Andere categorieën neologismen van de afgelopen jaren zijn: leenwoorden (boerka, vuvuzela), halve vertalingen (oppimpen), afkortingen (ama, sasdag) en afleidingen van namen (boekestijntje, hyven). Er is weinig nieuws onder de zon; er wordt gewoon veel gerecycled.
Voorraad
Het lijkt erop dat er geen volledig nieuwe woorden meer ontstaan. Kennelijk is de voorraad woorden, namen en woordstukjes al zo groot dat je altijd iets van je gading vindt om iets nieuws te bouwen. Zulke nieuwvormingen zijn goed te begrijpen dankzij de bekende elementen.
Die herkenbaarheid is waarschijnlijk ook een van de redenen waarom er geen écht nieuwe woorden ingeburgerd raken. En dat terwijl er genoeg klankcombinaties zijn die best kunnen in het Nederlands ('kreimp', 'ploerepef'); ze worden alleen niet gebruikt als nieuw woord - omdat ze nergens op lijken.
Gaten in de taal
Er worden soms dappere pogingen gedaan - zo werd ooit noos voorgesteld als aanduiding voor het verschijnsel dat iemand niet kan ruiken. Best nuttig, alleen is noos nooit algemeen bekend geworden.
Ook in het tijdschrift Onze Taal staan geregeld oproepen om een woord te bedenken voor een bestaand verschijnsel. Neem nou het fenomeen 'Don't mention the war': je mag bepaalde dingen in een gevoelige context echt niet zeggen, maar daardoor doe je het juist wel. Wat voor woord zou je daarvoor kunnen gebruiken? Suggesties zijn welkom.
Creatief
Tip voor de inzenders: hoe creatiever en nieuwer, hoe leuker we het vinden. Maar daar staat tegenover dat de grootste kanshebber vaak het minst nieuwe woord is - want dat is het herkenbaarst. En misschien schopt dat woord het wel tot 'woord van 2010'.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
Anne Terpstra | 'Don't mention the war', lastig om daar één woord of term voor te verzinnen. Misschien 'beklikkelen'? Enigzinds afgeleid van 'klikken' (verraden). Daarnaast zou ik graag het volgende zelfbedachte woord onder de aandacht willen brengen: 'snodder', als benaming voor de sneeuw/modder brij die ontstaat als de dooi eenmaal intreedt. |
Frank van der Boom | "Don't mention the war"; mensen die bepaalde dingen in een gevoelige context liever niet horen hebben m.i. "schraalangst". Is 't wat? Geïnspireerd door "korstjesonderwerp" van hieronder trouwens. |
Stan Morgenstern | Ik heb vorige week een nieuw woord bedacht. Dat wil zeggen, ik heb het nog nooit gelezen of horen zeggen. Hte kwam bij me op toen ik vorige week die Balkenende zo verschrikkelijk veel moeite zag hebben om de dwaling zijns wegen in te zien. Wat een moeite om tot een knieval te komen. Het woord "voortschrijnend" als in voortschrijnend inzicht kwam bij me op. Vond 'm zelf wel aardig. |
Hans Schalk | Iedereen kent ze wel,de winkeltjes met Antiek en Curiosa. Vooral dit laatste is veelomvattend en niet zelden komt men onder de noemer "Curiosa" de grootst mogelijk klerezooi tegen. Dit heeft mij aangezet tot het bedenken van het woord "Cleriosa", of al naar gelang de gewenste schrijfwijze "Kleriosa" (het eerste staat toch beter). Wees dus niet verbaast (nieuws verpreid zich snel) dat u binnen niet al te lange tijd een bord met de tekst "Äntiek en Cleriosa" op de gevel van een winkel zal aantreffen. Wat mij betreft; niets leuker dan dat mijn woord het woord van 2010 zal worden. U allen bent mijn getuige -:). |
Vera | Een veelgebruikte term onder fans van 'Wie is de Mol?': wij noemen onszelf 'molloten'! Verschillende blogs & artikelen hebben dit nu overgenomen, en we hopen aan het eind van het jaar in de van Dale te staan... |
Petra | Suggesties voor 'Don't mention the war': korstjesonderwerp of jeukonderwerp. Je mag er niet aan komen maar je doet het toch. Niet elegant maar wel ter zake. Krijg ik een prijs? |
D. Krijgsman | @Petra: Aan de Belgen hebben wij inderdaad diverse leuke woorden te danken. Maar aangezien zij dezelfde Nederlandse taal met ons delen (al is hun woordenschat ervan vele malen groter dan die van de gemiddelde Nederlander) is het eigenlijk geen nieuwe bron in tegenstelling tot het Afrikaans. Maar misschien heb je wel de kern te pakken. Net zoals de onbekende al opmerkte, wij hebben een ander woord voor showroom: toonzaal. Toch wordt dit woord nauwelijks gebruikt. Wij Nederlanders zijn het gewoon verleerd om "nieuwe" woorden in de eigen taal te *gebruiken*. We gebruiken liever buitenlandse woorden. En daardoor verzinnen we steeds minder nieuwe woorden. Althans, dat is mijn theorie. Heeft iemand een leuk nieuw woord voor deze theorie? Trabelig leek mij wel leuk in de mond liggen. |
gerard.smit | Nieuw woord. Kans op sneeuw en ijzel? Het gaat snijzelen groeten gerard smit |
Linda Smidt | Is "oen"een gekastreerde ezel? Ik dacht dat dat een "kluns" was.... Is er iemand bekend met "urft" voor algemene viezigheid, droog; en de natte variant vna urft, genaamd "drats" ? Dit waren in mijn tienerdagen ( een halve eeuw geleden) gevleugelde woorden in ons gezin. Niet dat ze iets met "don;t mentionthe war" te maken hebben, maar volgens mij waren dat wél nieuw bedachte woorden. Linda |
groothertogzonderlaan | Eh, Richard ... jij hebt het (denk ik) over nieuwe spellingregels, en dat is héél wat anders dan nieuwe woorden die spontaan ontstaan. (En het heeft ook niks met taalverloedering te maken.) In élke taal ter wereld komen er woorden bij. Het zou leuk zijn als je wat genuanceerder was. |
Petra | @D Krijgsman: De Belgen kunnen er ook wat van. Ik ben ooit eens in Belgie het woord 'vlodderschijf' tegengekomen, voor floppy disk. Ik zal eens nadenken over 'don't mention the war- - leuke opgave. |
Richard | Nederlandsch is de snelst wisselende taal ter wereld. Dit komt omdat wij een taalinstituut hebben dat het nodig vind om ieder jaar de regels om te gooien. Volgens mij hebben die gasten simpelweg niks anders te doen. Mijn stelling is dus ook : Blijf met je poten van onze taal af... we willen geen taalverloedering. Hef het taalinstituut op zodat onze kinderen tenminste weer fatsoenlijk nederlands kunnen leren. |
| showroom is toch gewoon toonzaal, daar hebben wij geen Afrikaans voor nodig. Leuk en nuttig woord, noze neuzen, klinkt ook best goed. Taalgatenvulling verdient meer aandacht. |
Lucas | gemengde ontbijtgranen (flakes, cruesli, muesli) Dat lukt toch niet om voor tien uur 's ochtends uit je mond te persen. In mijn omgeving gebruiken we dan ook het woord: jurre. En naar mijn gevoel dekt dat de lading. |
Jeroen | Beste Koen, Een 'oen' is al sinds jaar en dag een gecastreerde ezel. |
Koert Wijnands | Is het woord 'oen' geen uitvining van Andre van Duin? |
D> Krijgsman | Als iemand op zoek is naar nieuwe woorden voor de Nederlandse taal dan is een investering in een Zuid Afrikaanse krant aan te raden. De Afrikaanse taal lijkt in veel opzichten op die van de Nederlandse maar in tegenstelling tot de Nederlandse taal is deze niet beinvloed door Engelse en Franse woorden. En nieuwe woorden zijn daar aan de orde van de dag. Een taal waar een DJ een Plaatjoggie wordt genoemd en een showroom gewoon vertoonkamer heet. |