Vanaf mei 2008 verzorgt Onze Taal een wekelijkse column op Nu.nl. Via het columnarchief zijn alle columns terug te lezen. Hieronder de column van dinsdag 14 april 2009.
Een bloemetje voor de secretaresse (m/v)
Zijn secretaresses altijd vrouwen? De naam van het beroep doet vermoeden van wel, maar de praktijk leert anders. Omgekeerd zijn kappers, directeuren, ministers en artsen niet altijd mannen. Voor lang niet alle beroepen bestaan aparte, geslachtsgebonden benamingen. Waarom eigenlijk niet?
Vorige maand hadden we het hier ook al over verschillen tussen het benoemen van mannen en vrouwen, toen vooral bij brieven en in namenlijsten, al kwamen de beroepsnamen even voorbij. Deze week is het Secretaressedag: tijd voor een bloemetje, en voor de vraag 'Is elke secretaresse een vrouw?' Nee natuurlijk, al lang niet meer, ook al heeft de naam van het beroep nog wel een vrouwelijke vorm - ook andere woorden die eindigen op -esse, zoals eigenaresse en maîtresse, duiden vrouwen aan.
Coördinator
Bij veel beroepen bestaan er aparte benamingen voor vrouwen en voor mannen die dat beroep uitoefenen: kapper - kapster, leraar - lerares, schrijver - schrijfster, coördinator - coördinatrice. Maar lang niet alle vrouwen stellen het (nog) op prijs om met die vrouwelijke vorm aangeduid te worden: ze vinden het niet van belang dat hun geslacht benadrukt wordt, de vrouwelijke variant heeft minder status, of ze vinden dat mensen maar eens van het idee af moeten dat alle coördinatoren mannen zijn.
Minister
Maar niet alle beroepen hebben aparte mannelijke en vrouwelijke vormen. Van arts, minister, matroos en deejay bestaan geen pendanten als artse, ministerin, matroze of deejayster. De naam die van oorsprong alleen voor mannen werd gebruikt - omdat vrouwen vrijwel niet werkten in dit soort beroepen - wordt tegenwoordig ook voor vrouwen gebruikt. En eigenlijk doet niemand daar moeilijk over: naar vrouwelijke alternatieven wordt nauwelijks gezocht.
Caissière
Het omgekeerde komt weinig voor: vrouwelijke beroepsnamen worden zelden ook voor mannen gebruikt. Niet alleen de secretaresse, maar ook de caissière is altijd vrouwelijk. Haar mannelijke collega wordt kassabediende of kassamedewerker genoemd. Een kassier werkt bij een financiële instelling.
Nu gebeurt het natuurlijk wel vaker dat een 'typisch vrouwenberoep' vermannelijkt, maar meestal verandert de naam dan ook: de verpleegster werd verpleegkundige, de vroedvrouw werd verloskundige (of een enkele keer vroedman). Ook hier geldt weer: de neutrale vorm wordt voor zowel mannen als vrouwen gebruikt.
Directrice
Waar de twee namen nog wel naast elkaar bestaan, heeft de vrouwelijke vorm vaak een lagere status dan de mannelijke: de directeur leidt een groot bedrijf, de directrice een kostschool, en een adviseur houdt zich met heel andere zaken bezig dan een adviseuse.
Klerk
En die mannelijke secretaresse? Dat is in elk geval geen secretaris, want dat is een andere functie. Meestal wordt er een heel ander woord gebruikt: persoonlijk assistent, officemanager, secretariaatsmedewerker of administratief medewerker. Volgens de Wikipedia kan ook klerk gebruikt worden, maar Van Dale noemt dat 'verouderd' of 'ongunstig'. Daar kunnen wij ons alleen maar bij aansluiten.
Reacties
[Forum gesloten. Toch reageren? Stuur een mail naar de redactie.]
| Naam | Opmerking |
Onze Taal | @Peter Ronkes Agerbeek: Het achtervoegsel -esse blijkt zelfs ouder te zijn dan -es. Het tijdschrift Onze Taal heeft er eind 2005 aandacht aan besteed:
Eigenares en eigenaresse zijn beide juist. Eigenares is gevormd met het achtervoegsel -es, en eigenaresse met het achtervoegsel -esse; het is niet zo dat het twee achtervoegsels (eerst -es en dan -se) bevat. |
M. Kusters | Zelfs aan onderwijsinstellingen waar men toch beter moet weten, is het gebruik van vrouwelijke vormen (in beide betekenissen) niet helemaal correct. Zo ontving ik van de afdeling voorlichting van TU Delft een poster met de tekst: "Benieuwd naar de ervaringen van vrouwelijke studentes en de voorlichtingsactiviteiten van de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek?". Ook daar, tussen alle techneuten, zorgt dus de vrouwelijke vorm voor verwarring (of ze vinden echt dat studentes vrouwelijker moeten zijn...) |
Peter Ronkes Agerbeek | Eigenaresse - tsss! De taal leeft en hoezeer het vele puristen ook zal spijten, worden ismen en verbasteringen daardoor in de loop der tijd ooit ABN. Maar zover ik weet, is de vrouwelijke vorm van eigenaar nog altijd eigenares. ESSE is van een mannelijk woord eindigend op IS, zoals secretaris > secretaresse wordt en bibliothecaris > bibliothecaresse. Maar leraar wordt lerares en geen leraresse. En zo wordt eigenaar ook eigenares. Dat het in de volksmond fout gaat, da's nog wel [hoewel ook vaak met moeite!] te pruimen. Maar dat een schrijver in een taalomgeving zich hieraan bezondigt, kwetst mijn toch al zo vaak bloedende taalhart. Of zou ik het fout hebben? In dat geval word ik graag gecorrigeerd. Een uitnodiging. Peter Ronkes Agerbeek |
Klaas út Fryslân | Een mannelijke tijdelijke kracht die stage loopt is een stagiair. De vrouwelijke stageloper is een stagiaire. Toch wordt de man vaak aangeduid als stagiaire. Dat er voor het van oorsprong Franse stagiaire een Nederlandse mannelijke vorm bestaat is bij velen niet bekend. |
José | Och... een postbode is officieel iemand die eerst de post sorteert en daarna rondbrengt. Al jarenlang zijn die werkzaamheden gescheiden, dus de postbode bestaat allang niet meer. Als je voor TNT werkt ben je óf sorteerder óf bezorger. Maar als mensen je op straat zien, met je gezellige oranje/zwarte pak aan, dan roepen ze: hey POSTBODE! Gewoon om te groeten, of om de weg te vragen... 't Zijn eigenlijk alleen kinderen die me wel eens postbode-mevrouw noemen. Omdat ik niet genoeg op Pieter Post lijk? Ik vind alles best hoor, zolang maar niemand gaat bedenken dat ik een postboderin ben, of een postboderes. Hmmm... postboderette? Postboderina? Nee, doe maar niet! |
Jan de Pauw | Wij hadden vroeger een secretaresse die zichzelf secretaris noemde. Ze zag er ook uit als een kerel. Dus dat zat helemaal goed. |
Edwin Van Wesemael | Taalverscheidenheid (en dus ook mannelijke & vrouwelijke benamingen zoeken) allemaal goed en wel. Maar kan iemand me vertellen waarom er wél een secretaressedag moet zijn (uitgevonden door de bloemenverkopers voor de anders te kalme maand)? Waarom geen postbodedag, een laborantendag, een buschauffeursdag, een vuilniskarluidag, een receptionistendag, een stukadoorsdag, een enz.-dag (die laatste voor de beroepen die nog niet apart aan bod komen)? Secretaresse mag dan een stresserend beroep zijn, als je dagelijks met gevaarlijke producten moet werken (chemisch laboranten bijvoorbeeld), je leven waagt op de openbare weg (postbodes, pakjesdragers, vuiliskarlui, buschauffeurs enz.) , ... dat is ook stresserend. Ik vind het absoluut discriminatoir dat alleen "secretaresses" een dag krijgen en er dan ook nog kabaal over maken ook! |
clara legêne | Ik vind het aardig dat deze eigenaardige taalkwestie nog steeds bestaat, omdat het tegelijkertijd een beeld geeft van de emancipatie-geschiedenis. Soms is het onlogisch. Zo heb je bijvoorbeeld wel acteur/actrice, maar niet auteur/autrice. Is dat omdat meisjes op het podium wel werd geaccepteerd, maar het ondenkbaar werd geacht dat meisjes boeken konden schrijven? |
David van Echteld | Een secretaresse is een secretaresse. En geen secretaris, dat is een ander beroep. Adverteren voor een 'secretaresse m/v' is natuurlijk helemaal raar. Niet alles dient emancipatoir benadert te worden. |
Roodbeefje | Volgens Van Dale is secretaresse toch vrouwelijk en is secretaris mannelijk dus volgens mij klopt de zin wel hoor. |
Klare Taal | Eigenaresse? Lees of beluister de column van Lydia Rood hierover op weblog Klare Taal (http://blogs.rnw.nl/klaretaal/2009/02/06/column-lydia-rood-niks-voor-vrouwen/#more-1203) |
T. Salverda | Een probleem is dat veel mannen een vrouwelijke naam voor hun beroep verwijfd vinden klinken. Destijds bij de Arbeidsinspectie keken inspecteurs (m/v) o.a. of steigers veilig waren, terwijl inspectrices (v)zich bemoeiden met kinderarbeid. Werd de laatste functie door een man uitgevoerd dan kreeg die functie een zeer gekunstelde naam. Ook manlijke secretaresses zien veelal liever een neutrale benaming voor hun beroep. |
Trees vd Laar | Bekend mopje. Vader brengt zoontje naar school; krijgt een aanrijding. Naar ziekenhuis en zoonlief moet met spoed geopereerd worden. De dienstdoende chirurg komt aangesneld maar deinst terug en roept: ik kan niet opereren; dit is m'n eigen kind. Jawel, een vrouwelijke chirurg dus maar praktisch niemand komt tot deze voor de hand liggende oplossing! |
Harry Hummel | Als vrouwen zelf al niet willen dat er sexegerelateerde benamingen worden gebruikt, wie zijn wij (mannen) dan om het tegenovergestelde te promoten. Alles gewoon bij het oude laten dan lost het probleem zich vanzelf op, als er al sprake is van een echt probleem. |
mw. W.Melius | Een secretaresse schrijft brieven voor haar/zijn baas. Een secretaris beheert een secretariaat. Ik ben secretaris van een afdeling van de ANBO. Er zijn veel mensen die, als ze me opbellen, vragen naar mijn man. Ik houd het toch hardnekkig op secretaris. |
frits | Ik dacht dat we deze discussie toch wel gehad hadden... Tijdens de tweede emancipatiegolf is er van regeringswege een voornemen geweest om een commissie in te stellen om sexeneutrale beroepsnamen ("timmermens" e.d.) te ontwerpen. Toenmalig GPV-kamerlid Schutte heeft toen de staatssecretaris gevraagd of de regering niets beters te doen had, en dat heeft de regering enigszins beschaamd moeten toegeven. De commissie is er niet gekomen. Maar intussen is het resultaat wel dat we nu opgescheept zitten met advertenties waarin gezocht wordt naar een "helpende", een "verzorgende" en dat soort ongein meer. Het blijft genant... |
Anneke Schouten | Naar mijn idee is er verschil tussen een functie en een beroep; Ik ben secretaris van de plaatselijke Bahá'í Gemeenschap, hoewel ik een vrouw ben. Zou ik een baan hebben als iemands secretaris m/v dan zou ikde secretaresse zijn. |
Hélène | Nu moet ik zeggen dat ik (vrouw) liever de functietitel neutraal gebruik. Ik ben bijvoorbeeld een medewerker. Sommige mannelijke secretaresses laten zich liever secretaris noemen. Laat aan de titel nu ook een hele andere beloningssfeer hangen. En dat blijkt vaker het geval. Mannen blijken (volgens de emanicpatormonitor van het ministerie van SZW) vaker voor het zelfde werk, met dezelfde ervaring voor dezelfde uren meer betalen dan vrouwen. Kop op dames: Doe er wat aan! |
Robert van der Hall | Gewoon woorden met vrouwelijke en mannelijke uitgangen blijven gebruijen. Die harige tantes die alleen 'mannenwoorden' willen gebruiken ontkennen haar eigen sexe. En met de vrouwelijke sexe is toch niets mis? Neen, toch? |
Mieke den Boer | Ik heb een ander voorbeeld, dat me heel erg frappeerde. Een paar jaar geleden werd er in mijn woonplaats voor het Van der Valk-hotel een 'kamermeisje m/v' gevraagd. Ik was daar behoorlijk verbaasd over, omdat het woord 'meisje' hierin toch wel héél duidelijk naar een vrouw verwijst! Een 'mannelijk kamermeisje', ik kon dat toch niet echt plaatsen! Of dit nog steeds gebeurt, of dat er misschien een alternatief voor de mannelijke vorm gevonden is zou ik niet weten. Een 'kamerjongen' misschien...? |
Paul M | Taal laat zich niet makkelijk dwingen. Vele benamingen zijn niet genderneutraal. Dat geldt zelfs voor het woord mens, waarvan Aristoteles vond dat mens zijn de functie van elke mens is. Het is dan ook grappig op een bord over reptielen op het landgoed Rhijnauwen te Bunnik te lezen: "De slang behoort tot de gewervelde dieren, waarvan er wel 50.000 soorten bestaan, waaronder de mens. Het is deze mens die telkens als ze een slang ziet hem doodslaat." Eva die zich wreekt? |
Hendrik Maryns | In het Duits is het makkelijk: je kan aan elk willekeurig persoonswoord -in toevoegen om het vrouwelijk te maken. Kunnen we dat niet in het Nederlands ook invoeren? Ministerin, Kanzlerin, Ärztin, Direktorin, … (Ok, er bestaan uitzonderingen: Hebamme en woorden die zijn afgeleid van een werkwoord, zoals Auszubildende(r).) En om politisch correct te zijn, is het vrij ingeburgerd om de i groot te schrijven: “unsere LeserInnen”. |
Joost | De vrouwelijke vorm van 'deejay' is 'deejane'. |
Theo | U betoogt dat er geen vrouwelijk pendant van o.a.'arts' is, omdat het een beroep is dat oorspronkelijk vrijwel alleen door mannen werd uitgeoefend. Vreemd genoeg vermeldt het woordenboek wel 'dokteres' als vrouwelijke tegenhanger van 'dokter'. Ik heb het nooit horen gebruiken, maar zoekend op internet levert 'dokteres' wel treffers op. |
Anouk | Ik ben een vrouwelijke constructeur (geen constructrice). Toch krijg ik regelmatig zakelijke post met de aanhef dhr., zelfs na telefonisch contact! De bouw blijft toch een mannenwereld... |
Mark | 'De verpleegster werd verpleegkundige' is onjuist; een mannelijke verpleegster is namelijk een verpleger. De term 'verpleegkundige' pleegt het niveau van het werk cq. genoten opleiding aan te duiden; deze term is weggelegd voor diegene met een HBO opleiding op zak (naar analogie: bouwkundige). Dat er op het moment dat het opleidingsniveau stijgt, er ineens wel, of erger nog, alleen maar, een mannelijke term is verzonnen, is een duidelijk staaltje mannelijke zelfoverschatting! |
Jeroen | In dezelfde stijl, ik heb ook wel eens "secretares" gezien als de mannelijke of neutrale vorm van "secretaresse". Nadruk werd toen ook gelegd op het feit dat secretares niet hetzelfde beroep is als secretaris. Het lijkt er echter op dat deze definitie niet algemeen genoeg geaccepteerd is om mee te werken. |
Onze Taal | @ Maartje Boudesteijn: 'Eigenaresse' en 'eigenares' zijn beide juist. |
Maartje Boudesteijn | Geachte heer, mevrouw, Het valt mij op dat u in uw column "Een bloemetje voor de secretaresse" het woord "eigenaresse" gebruikt, terwijl ik heb geleerd dat het "eigenares" moet zijn (vergeleken met "leraar" en "lerares"). Heb ik het fout? Met vriendelijke groet, Maartje Boudesteijn |