Er zijn taalkwesties waarover heel verschillend kan worden gedacht. Taalkundige Frank Jansen behandelt iedere maand zo'n kwestie, en nodigt iedereen uit te reageren.
Heeft het ironieteken bestaansrecht?
Frank Jansen
Al vanaf de negentiende eeuw wordt er voor een leesteken gepleit waarmee een schrijver kan aangeven welke zinnen ironisch moeten worden opgevat. Er werden af en toe zelfs concrete voorstellen gedaan van hoe zo'n teken eruit zou kunnen zien. Ook in Onze Taal gebeurde dat (met een lichte knipoog) in 2001. Onlangs was het weer raak: Boekenweekorganisator CPNB introduceerde in de recentste Boekenweek een nieuw ironieteken. Is zo'n teken inderdaad een goed idee?
| Voorstander | Tegenstander |
|---|---|
Ja, het ironieteken is een goed ideeHet oogmerk van het ironieteken is geschreven uitingen eenduidiger te maken en zo het verloop van de communicatie te verbeteren. Hoe was het immers vroeger? Als ik geschreven zou hebben: 'Het ironieteken is een goed idee', wist u nog niets van mijn ware bedoelingen, want ik kon het altijd ironisch bedoeld hebben, dus juist hebben gevonden dat het een slecht idee is. Invoering van het ironieteken maakt aan die onzekerheid een einde. Want als ik vanaf nu het tegengestelde bedoel van wat ik schrijf, voeg ik gewoon het ironieteken toe. U snapt de bedoelingen van schrijvers vollediger en sneller. De communicatie verloopt dus effectiever en efficiënter. Maar het blijft niet bij dit directe positieve effect. Ook in maatschappelijk opzicht zijn de voordelen groot. Denk bijvoorbeeld aan leerlingen die hun leraar bedreigen met zinsneden als 'Jij moet dood.' De rechter heeft onlangs vastgesteld dat een dergelijke uiting niet letterlijk, dus als een dreigement, moet worden genomen maar als 'Maar meneer!' Wat zullen de leraren opgelucht zijn als hun leerlingen zulks met behulp van het ironieteken duidelijk maken! Iets dergelijks geldt voor grappen over de Profeet. De columnist of cartoonist hoeft zijn product maar van een ironieteken te voorzien en de beroepsislamisten van dienst hebben eens een middagje vrij om hun baard te kammen |
Nee, het ironieteken is geen goed ideeAls u leest: "Het ironieteken is een goed idee Blijkbaar is er een verschil tussen de ironische betekenis van 'Het ironieteken is een goed idee' en de letterlijke betekenis van 'Het ironieteken is geen goed idee.' En dat verschil is precies dat u in het eerste geval even moet dubben over mijn bedoelingen. Het voordeel van ironie is dat de communicatie wat speelser wordt; het nadeel dat de schrijver van lafheid beschuldigd kan worden. Kortom, het ironieteken berooft de schrijver van het stijlmiddel ironie. Het valt dus te voorzien dat de echte ironici om toch de gewenste verwarring te creëren het ironieteken te onpas zullen gaan gebruiken. Het valt verder te voorzien dat volkomen eenduidige communicatie - zo die al zou kunnen bestaan - als ongewenste maatschappelijke effecten heeft dat nog meer mensen aan hun woorden worden opgeknoopt en er nog minder gelachen kan worden. |
Is het ironieteken een goed idee? Een stemming over deze stelling onder de lezers van het tijdschrift Onze Taal en de bezoekers van deze website leverde het volgende resultaat op:
Ja, het ironieteken is een goed idee (20 stemmen, 15,6 procent):
Nee, het ironieteken is geen goed idee (108 stemmen, 84,4 procent):
Onlangs werd er een nieuw leesteken geďntroduceerd: het ironieteken 
. De vraag van de vorige keer was: is dat een goed idee? Nee, vindt een meerderheid: 108 van de 128 stemmers (84,4%). Op het internetforum worden daar verschillende redenen voor aangevoerd. De meesten zien zich als schrijver niet graag beroofd van de mogelijkheid tot dubbelzinnigheid die ironie biedt, en als lezer willen ze net zo graag zélf nadenken over de meest waarschijnlijke betekenis.
Een inzender op het forum vergelijkt het ironieteken zelfs met het betuttelende ingeblikte gelach in televisieseries. Andere inzenders vinden het teken overbodig omdat het knipoogteken ;-) al sinds jaar en dag die rol vervult in elektronische communicatie. Slechts 20 stemmers (15,6%) zien iets in het teken, omdat het de kans op misverstanden verkleint.
Meningen van bezoekers van deze website
| Naam | Opmerking |
Paul Meijer | Ben het geheel eens met de conclusie van 'de tegenstander'. |
E. Jansen | Teken werkt verhelderend |
Chris Zeeman | Het is niet nodig een dergelijk ironieteken te hebben/gebruiken. In meeste gevallen is het wel logisch als iemand een ironische opmerking maakt. |
j.arens | net zo stupide als sms-taal |
benny snepvangers | de meerderheid is duidelijk tegen het ironie-teken. of zou de meerderheid dit ironisch bedoelen? overigens is het "correcte" teken niet :) (kwartslag draaien, toont glimlach) maar :P (kwartslag draaien, toont uitgestoken tong). een grap kondig je niet aan, en ironie ook niet - zoals al meerdere mensen schreven. |
Mw. I.S. Fadaee Outan | Mits men schrijft met een duidelijk handschrift. Aangezien het daar vaak aan ontbreekt, blijf ik toch mijn twijfels hebben bij de uitvoering ervan. |
Stijn Debusschere | Een goed idee! Tegenwoordig wordt taal veel meer geďllustreerd, dus ben ik voor... Denk maar aan de vele soorten smiley's en dergelijke tekens op internet, sms en in e-mail. Ik ben wel geen echte gebruiker van zo'n tekens, maar ik kan geen reden bedenken om er tegen te zijn. Als het mensen kan helpen om zich beter uit te drukken: doe maar! |
Guido Lange | Ironie is een niet vast te leggen nuance! |
Rob Broeder | Het heerlijke van ironie is, dat het ontregelend werkt, en mensen aan het nadenken zet. Dat zou door zo'n teken een stuk verminderd worden, dan ga je al gauw denken, waarom zeg je niet gewoon wat je bedoelt?! Aan de andere kant, eigenlijk bestaat het ironieteken al, namelijk in het internetverkeer zo ;-)geloof ik, waar het veelvuldig gebruikt wordt. De gewone knipoog bij een ironische opmerking is natuurlijk ook een ironieteken. Vriendelijke groet, ROB A |
| We kennen toch het uitroepteken! Of drie puntjes ... |
Brigitte van Brabant | Een ironieteken doodt speelsheid. Het lijkt me iets voor onnozelen. |
| Verwijderd wegens anoniem. |
Tim de Poel | Juist door het ironieteken te gebruiken dood je alle ironie. Ironie is een subtiel wapen dat de schrijver in de strijd werpt om de lezer aan het denken te zetten. De lezer wordt zo gedwongen alert te zijn, op zoek te gaan naar de ware bedoeling van de schrjver. De schrijver creëert zo zijn eigen kritisch publiek. De lezer zal zich best eens vergissen, tant pis! |
Coline Lugassy | Als het ironieteken als mogelijkheid wordt geďntroduceerd is het een verrijking, maar als dit binnen de taalregels wordt afgekaderd en iedere ironisch bedoelde zin moet gaan begeleiden, ontneem je schrijvers een stijlvorm. Aangekondigde ironie is geen ironie. Het past wel netjes in het tijdsbeeld waarin overheid en bedrijfsleven (vooral) hun uiterste best doen om alles zo "transparant" mogelijk te regelen, en met al die verwoede pogingen de transparantie juist in de weg zitten. Honderden extra regels en commissies die ze moeten uitvoeren maken de boel alleen maar minder helder. Ik verwacht dat schrijvers het ironieteken ook dubbel gaan gebruiken. Wat wordt er dan bedoeld? Wel een grappig idee. Ik vind het ironieteken op zichzelf dan ook een goed idee, maar verplichtstelling niet. |
Doetie ketellapper | Zoals in het betreffende artikel beschreven wordt, zou ik het jammer vinden dat de schrijver en lezer beroofd worden van dit stijlmiddel! |
Herman Caarls | Radiozendamateurs hebben al sinds mensenheugenis een gesproken ironieteken. Zij zeggen na een grap: "H i". Vermoedelijk afkomstig uit de tijd dat de communicatie nog in morsetekens ging. |
Herman Caarls | Wat doen we met een ironisch bedoeld inronieteken? |
W. van der Kraan | Ironie is uitsluitend bedoeld voor de goede verstaander. Signalen aan de slechte verstaander maken deze vorm van humor krachteloos. |
Lykele Zwanenburg | Toevallig had ik onlangs een gedichtje gemaakt over het ironie-teken. (Mijn mening is daaruit af te leiden. Of bedenk anders eens hoe je het begin van Candide zou kunnen verpesten door een woud van ironietekentjes... ) |
Hans | Het ironieteken maakt de ironie in de tekst minder krachtig. De vergelijking met bijvoorbeeld sms-teksten is onzinnig, dit zijn geen normale teksten. Door het beperkte aantal worden kan de ironie vaak niet worden overgebracht. Hier zijn dus dergelijke tekens, in de vorm van smileys, vaak wel handig. |
benny snepvangers | sommige films zijn "voorgelachen". hahaha dit was grappig. nou hetzelfde op papier? ik dacht het niet. |
mia voordeckers | Ik ben tegenstander van hetironieteken omdat een tekst interpreteren een belangrijk onderdeel van het leesplezier is |
Jeroen | Ironie is bedoeld om ons soort mensen te onderscheiden van hun soort mensen. Het schept een samenzweerderig gevoel tussen schrijver en lezer. Als een schrijver een ironieteken gebruikt, verklapt hij onze samenzwering en maakt er daarmee een einde aan. |
k.janssens | Wie het ironieteken nodig heeft kan niet lezen |
André Meulman | In de SMS-taal heeft ;-) volgens mij dezelfde betekenis als het ironieteken. Vriendelijk, André Meulman uit Apeldoorn. Leuke stad ;-) |
Niek Versteeg | Het ironieteken is net zo overbodig als het teken :-) dat sommigen gebruiken om aan te geven dat zij een greap maken. Als zo'n teken nodig is is de grap mislukt. Overigens is de uitdrukking "haring of kuit" en niet "hom of kuit". |
L. Muller | Ik sluit mij aan bij de stelling dat het ironieteken de schrijver berooft van het stijlmiddel ironie. Taal is inderdaad nooit 100% eenduidig te maken. Verder is het goed dat mensen zelf leren lezen en leren interpreteren. Geschreven taal is een boodschap die door de zender en door de ontvanger moet worden "vertaald". Dat brengt altijd d e mogelijkheid van onduidelijkheden met zich mee. Dat zal altijd zo blijven. Daar verandert een ironieteken niks aan. |
J. Nollen | Totaal irrelevant |
| Anonieme reactie verwijderd. |
M.T.Mast | Ironie is een perfect middel, vooral voor de gebruiker! Maar je ontneemt niet alleen hem of haar het middel om een zeker effect te bereiken, ook de lezer of toehoorder verarmt: het genot van het herkennen! |
Theo Horsten | Gezien de popularitiet van icoontjes - smileys - in digitale correspondentie zou het in een groeiende behoefte voorzien. |
Alain | Buiten het feit dat 't een lelijk teken is, denk ik dat vaak genoeg uit de zin (dan wel in context) kan worden opgemaaktof deze ironisch is bedoeld. |
Jos Vanstiphout | Het ironieteken: weer zo'n "schitterend" idee van weer zo'n "knappe" kop! |
Jos Vanstiphout | Het ironieteken: weer zo'n "schitterend" idee van weer zo'n "knappe" kop! |
Angela | Ik vind het ironieteken geen goed idee. Als een schrijver wil dat zijn tekst ironisch overkomt, moet hij meer moeite besteden aan de formulering. De introductie van een ironieteken leidt waarschijnlijk tot gemakzuchtiger schrijven. |
Sjef | Ik vind het een geweldig idee! (plaats hier uw eigen ironieteken) |
Herman Callens | "Ook afschaffing van het uitroepteken verdient overweging!" Geen ironieteken (meer) nodig, tenzij je niet meent wat je niet meent. |
Hans Walscheid van Dijk | Het ironieteken ontneemt juist de ironie aan een zin. Vergelijkbaar met "zo bedoel ik het niet, hoor" na een ironische opmerking. |
Jan Schlebusch | Alsof we nog niet genoeg geteisterd worden door aanhalingstekens. En emoticons. Ook afschaffing van het uitroepteken verdient overweging. |
A.Hobbel | Ironie is een van de moeilijkste vormen van humor. Het ironieteken is hetzelfde als een grap uitleggen |
Kitty Weiner | Een teken gebruiken om ironie aan te duiden is subtiliteit ten top. |
M. Rutgers | Invoeren van een ironieteken vind ik overbodig. Het idee is vooral ingegeven door angst voor radicale moslims met als achterliggende gedachte: als we nu maar bij gevoelige (religieuze) uitlatingen zo'n teken zetten, worden we tenminste niet bedreigd. Als je het stijlmiddel ironie wilt toepassen, moet je het goed doen en dan blijkt de ironie wel uit de context en toon. In e-mailverkeer bestaat er het teken ;-) voor. Daar kan het gebruik handig zijn, omdat e-mails kort en bondig moeten zijn. |
N. Goudriaan | Het ironieteken bevordert de luiheid van de lezer en is een belediging voor de intelligentie van de lezer. Wanneer ironie expliciet wordt gemaakt, verliest ze haar functie. Het ironieteken werkt uiteindelijk taalvervlakkend en er blijft weinig te lachen over. |
Catbert | Vanuit de sms taal is er al een soort leesteken ontstaan om ironie aan te duiden: De emoticon met een knipoog. Ik denk dat een nieuw gecontrueerd leesteken niet tegen de jeugdcultuur op kan ;) |
Ruben Doornenbal | Ik denk ook dat het ironieteken geen goed idee is, want als je ergens bij vertelt dat het een grap is dan is het al niet leuk meer, en een ;) is net zo goed. |
Kees Verbeek, Venlo | Het ironieteken is een humorloos voorstel, dat geen ander doel kan hebben dan een eind maken aan de ironie. |
edith van der `horst | Beide partijen hebben een punt..(de illustratie bij de voorstanders is wat ver gezocht..zelf ben ik al jaren biologie docente in het VMBO en heb de ervaring dat leerlingen deze dingen zeggen dan wel roepen en niet zozeer schrijven.) Misschien eens proberen kijken of het bevalt dan wel onze taal vervlakt? |
ot louw | Het mooie van ironie is juist de twijfel die tijdelijk (als het goede ironie is)bij de lezer ontstaat. |
Bob Molenaar | ik dacht dat er al een ironieteken bestond: de knipogende smiley die in nogal wat webfora en e-mailberichten wordt toegepast. Maar hoe het ironieteken er ook uitziet, ik heb er geen behoefte aan. Het bestaan ervan stelt mij veeleer voor een dilemma. Vandaar dat ik mijn e-mails tegenwoordig van de volgende tekst voorzie: DISCLAIMER Uit het feit dat bovenstaande tekst geen ironietekens bevat, mag niet worden afgeleid dat deze niet geheel of gedeeltelijk ironisch bedoeld is. Met vriendelijke groeten, Bob Molenaar, |
Ray Stapel | Misverstanden ontstaan het snelst als men niet schrijft of zegt wat men bedoelt. Dat de formele schrijftaal te arm is om alle gewenste nuances accuraat vast te leggen heeft iedere gemiddelde e-mailer of sms-er al ontdekt. Wie kent de :) niet? In e-mail wordt zeer creatief en effectief gebruik gemaak van de bestaande mogelijkheden van het standaard toetsenbord, daar is echt geen nieuw verzonnen symbool voor nodig. |
e.sies | Volgens mij wordt overigens ;) al veel gebruikt als ironieteken. Er is dus zeker geen behoefte aan een nieuw ironieteken. |
Frits Rommers | Een vraag- en uitroepteken kun je horen. Als iemand tegen mij zegt: "Jij moet dood", moet hij dan daarna een bordje met het ironieteken omhooghouden? Wat te doen met uitspraken die met een korrel(tje) zout genomen moeten worden? (Relativeringsteken?) |
Hans | Het ironie teken is een goed idee, maar het moet wel voor de zin komen net als de omgekeerde uitroep- en vraagteken in het Spaans. Je kunt dan de ironie hoorbaar maken als je voorleest. |
Wipjes | Geen verwarring meer en geen ten onrechte gekwetste mensen |
| Verwijderd wegens anoniem |
Jannie Ensering-Vermaas | Het toepassen van het stijlmiddel ironie is een vorm van kunst en het is geen kunst meer als het nadrukkelijk aangegeven moet worden met een ironieteken. |
Walter Vercammen | Als je ironie aanduidt als ironie is ze niet ironisch meer. |
F.Bakker | Ik ben het eens met de eerste schrijver. In het elektronisch verkeer is -:) gebruikelijk met ongeveer dezelfde betekenis. Vroeger schreef je 'hihi' erachter. Maar daarbij ligt het er heel duidelijk bovenop. Kenmerkend van ironie is haar terloopsheid. Met zo'n piketpaal erbij is er niets terloops meer aan. |
Joost L.C. Heilbron | Een beperkte tekenset houdt een taal handzaam. Ironie is, net als blijdschap of verdriet, prima uit te drukken met de huidige tekenset. En over de duidelijkheid: Zinnen zijn niet interpretabel en/of niet interessant buiten de context waar de ironie uit blijkt. |