Binnen twee jaar zal in Nederland de nieuwe vorm van uitvaart geïntroduceerd worden die in de pers al 'vriesdrogen' wordt genoemd - een term die meer doet denken aan oploskoffie dan aan het laatste eerbetoon aan een dierbare. Daarom deden ruim 1200 lezers van Onze Taal een voorstel voor een nieuwe naam. (Artikel verschenen in het aprilnummer (2005) van Onze Taal)

Bevruizen, totstoftrillen of dehydrografenis?

Een passende term voor een nieuwe uitvaart

Redactie Onze Taal

Een nieuwe uitvaart In het septembernummer van Onze Taal vroeg uitvaartorganisatie Yarden de lezers een passende term te bedenken voor een nieuwe vorm van uitvaart, en dat hebben we geweten: een recordaantal van 1238 lezers uit allerlei delen van de wereld verzon bij elkaar ruim 750 verschillende alternatieven voor wat in de media vaak al 'vriesdrogen' wordt genoemd. Hoe zat het ook alweer met die nieuwe uitvaart? Nog eenmaal in het kort.
Nadat iemand overleden is, wordt het lichaam ondergedompeld in vloeibare stikstof van -196 °C en in ultrasone golven geplaatst, waardoor het uit elkaar valt. Dan wordt het water (of eigenlijk het ijs) in een vacuümcabine gescheiden van de rest, en vervolgens worden de niet-organische stoffen - kwik, chirurgisch staal - eruit gehaald. Het restant, circa dertig kilo organisch poeder, kan begraven worden en wordt binnen zes maanden volledig door de natuur opgenomen.

Eén term

Het gaat dus om een vrij ingewikkeld proces, dat uit verschillende stappen bestaat - meer stappen in ieder geval dan een crematie of begrafenis. Hoe moet je daar nu een passende naam voor verzinnen? Sommige lezers probeerden zo volledig mogelijk te zijn door al die stappen in de alinea hierboven in één term onder te brengen:

crio-fibro-dehydrografenis (van onder meer het Griekse kruos 'ijs, vorst', en fibrilleren 'trillen')
cryogeen-akoestisch desintegreren
vriegelaarden (van vriezen, geluid en aarde)
bio-fusion (waarbij fusion niet alleen staat voor het Engelse woord voor 'vermenging', maar ook voor grofweg de eerste letters van freeze, ultrasone, instant dry, organic, natural)

Maar de meeste inzenders lichtten één, soms twee elementen uit het gehele proces. Een kleine greep uit de inzendingen:

stikstof: azoteren (naar het Franse azote 'stikstof'), nitremeren (naar nitrogenium, de Latijnse aanduiding voor stikstof)
ijs en kou: beijsenis, berewen (naar het Welshe rhew 'vorst'), bevrieren, cryomeren, fredoneren (o.a. naar het Italiaanse freddo 'koud'), frosten (van het Engelse frost 'vorst'), iglomatie, ijsvaart, koud cremeren, verijzenis, vervriezen
ultrasone golven: auderen, begolving, beklanken, filibreren, trematie (van trillen en crematie), soneren, ultreren
poeder, as: bestoffelijking, corpotrypsie (Latijn voor 'verpulvering van het lichaam'), dusteren (van het Engelse dust 'stof'), granuleren (van het Franse granuler 'korrelig maken'), poederuitvaart, stoftotstoffing, vergruizen, verpulveren
onttrekken van vocht: aquameren, assecheren (van het Franse sec 'droog'), evaporisatie, hydrocrematie, ontvochten, ontwatering, verdrogen
begraven en de opname door/teruggave aan de natuur: aardeopneming, beaarden, dungeren (o.a. naar het Duitse Dünger 'mest'), fertileren, gaianiseren (naar Gaea, de Griekse aarde-godin), nutrificeren, redoneren, terralyse, wederkeren
twee elementen uit het proces: bevruizen, cryosoneren, frigopulveriseren, koudgruizen, sonofrigeren, stofdrogen, terrasoneren, totstoftrillen, vervroging, vriesdefragmenteren

Ook werd met bio-, groen-, natuur- en milieu- vaak verwezen naar het milieuvriendelijke karakter van de uitvaart (biobegraven, groeneren, naturiseren, milieucrematiseren). Sommigen suggereerden om het proces te noemen naar de uitvindster Susanne Wiigh-Mäsak (mäsakken, wigghen); anderen gooiden het met bijvoorbeeld div ('dwarrelen in vrede') en i.3.f.t. ('in drie fasen terug') over een wel heel andere boeg. Kortom: alle creativiteit en maar liefst zeven vreemde talen werden uit de kast gehaald om de nieuwe uitvaart van een naam te voorzien.

Ongewenste associaties

Maar bij de keuze van het geschiktste alternatief gaat het natuurlijk maar om één vraag: welke term kan er op de kaart? Oftewel: wat kan er worden ingevuld op de puntjes in de zinnen 'De … zal plaatsvinden om 15.00 uur' en 'Hij wilde het liefst ge… worden'? Dan vallen heel wat woorden af. Sommige zijn bijvoorbeeld te technisch. Namen als algofragmentatie, fibrafrosteren en cryoreconversie doen wel heel erg denken aan enge dokters in tl-verlichte laboratoria. Andere woorden zijn op een andere manier te kil. Een "verpulvering", "vergruizing" of "ontvochting" wens je je ergste vijand nog niet toe, laat staan overleden dierbaren.
Weer andere woorden roepen ongewenste associaties op. Bij het lezen van een rouwkaart mogen gedachten niet afdwalen naar nachtcrèmes (dehydreren), roze koeken (glaceren), behangers (stoferen), seks (frigideren) of snelwegen (aquaductie). En tot slot waren er ook woorden die te algemeen waren, of die zich onvoldoende onderscheidden van een begrafenis of crematie: (ver)aarden, afscheid, amorferen, decomponeren, decorporatie, departeren, heenbrengen, postumeren, transformeren, transmutatie en verassen.

Uitvaartuitgang

De naam moet dus niet al te kil zijn, en hij moet op enigszins versluierde wijze iets zeggen over het proces. Dan is er nóg een eis: zoals begrafenis hoort bij begraven en crematie bij cremeren, zo moet van de nieuwe term zowel een zelfstandig naamwoord als een werkwoord te maken zijn. In de meeste gevallen is dat geen probleem - van verbrozen maken we in een handomdraai verbrozing, en van trillatie trilleren - maar woorden als ijsvaart, uitvorst en v.d.l.r. ('verspreiding der laatste resten') vallen hierdoor af.
Een ruime meerderheid van de inzendingen eindigde op -eren en -atie. Kennelijk worden die vormen dankzij cremeren en crematie gezien als de uitgangen bij uitstek om een uitvaart mee aan te duiden. Deze uitgangen hadden dan ook de voorkeur van de jury, die overigens bestond uit medewerkers van Yarden en Onze Taal.

De winnaar

Uiteindelijk koos de jury voor cryomeren en cryomatie. Deze woorden voldoen aan bovenstaande eisen. Zo is het onderdeel cry(o) (zoals gezegd van het Griekse kruos 'ijs, vorst'), dat door 72 mensen op de een of andere manier in hun inzending verwerkt werd, iets wat overduidelijk niet kan slaan op een crematie of op een begrafenis. Maar daar komt bij dat de betekenis van de winnende woorden vrij gemakkelijk te doorzien is dankzij de gelijkenis met cremeren en crematie. Aan de andere kant zijn de verschillen tussen cremeren en cryomeren weer zo groot (let bijvoorbeeld op die extra lettergreep) dat ze niet snel met elkaar verward zullen worden.
Een enkeling had het winnende alternatief met een k geschreven. Hoewel dit ook de letter is waarmee het onderliggende Griekse woord wordt weergegeven, ligt een c meer voor de hand. Dat is namelijk de manier waarop vergelijkbare woorden, zoals cryobiologie, cryogeen en cryometer, over het algemeen worden gespeld.
Omdat er in totaal zestien mensen waren die cryomeren of cryomatie (met een c) hebben voorgesteld, wordt de hoofdprijs (oorspronkelijk € 150,- aan boekenbonnen en een ballonvaart voor twee personen) onder hen verdeeld. De ballonvaart is na loting gewonnen door J.R. van den Heuvel uit Gorinchem. De andere inzenders van het winnende alternatief zullen ieder een boekenbon van € 20,- ontvangen.
De medewerkers van Yarden en Onze Taal willen hierbij graag iedereen heel hartelijk bedanken voor hun bijdrage.