De hele santenkraam
De hele santenkraam (of de hele santekraam) betekent 'alles bij elkaar' of 'iedereen', 'de hele handel'.
Het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) vermeldt dat in santenkraam het verouderde woord sant zit, dat 'heilige' betekende, en teruggaat op het Latijnse woord sanctus ('heilig'). Santenkraam was een spottende aanduiding voor een verzameling heiligenbeelden die zich op een bepaalde plaats (bijvoorbeeld in een kerk) bevond. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal vermoedt dat deze spottende betekenis "in den tijd der kerkhervorming zal zijn gevormd". De kerkhervorming was de beweging die in het begin van de zestiende eeuw door Luther in gang werd gezet met het doel terug te keren naar de oorspronkelijke zuiverheid van de Rooms-Katholieke Kerk. Onder meer de verering van 'de santenkraam' werd gezien als een verwijdering van de basiswaarden van het geloof. Gezegdendeskundige Riemer Reinsma vond een citaat van Hendrik Doedyns, die in zijn satirische tijdschrift Haagsche Mercurius in 1698 schreef: "In zeeker Dorp (...) hebben de Luthersche Inwoonders den daer aangestelden Catholyken Pastoor al desselfs kerksieraden met de geheele Sante kraam voor zyn huis gebragt, en aangezegt te verhuizen."
Later vervaagde de betekenis van santenkraam tot 'boeltje', en soms zelfs tot 'rotzooi, rommel'.
Er zijn nog meer uitdrukkingen die 'de hele handel' betekenen, onder meer:
- de hele mikmak (gaat terug op het Franse woord mutemaque ('rommel', 'verwarring'));
- de hele hap (waarschijnlijk ontleend aan soldatentaal; hap betekende 'lichting dienstplichtigen' en ging later 'hoeveelheid' betekenen);
- de hele reut (reut is verwant met rot, dat 'legerbende' of 'rij soldaten' betekende; de hele reutemeteut is een nieuwere variant hierop);
- de hele bups ('de hele handel', 'het hele stel'; bups is mogelijk een verbastering van het Engelse bunch: the whole bunch);
- de hele hus/huts ('de hele handel', 'het hele stel'; huts is mogelijk afgeleid van hutsen: 'mengen door te schudden');
- de hele kluit ('het hele stel', 'iedereen'; afgeleid van kluit in de betekenis 'massa', 'brok');
- de hele zwik ('de hele handel'; zwik kon vroeger ook 'plunjezak (van soldaten)' betekenen; mogelijk is de hele zwik hiervan afgeleid).
Verwante adviezen
Trefwoorden
terug
