Tussen-s: algemene regels

Komt er wel of geen tussen-s in kwaliteit(s)controle?

Zowel kwaliteitcontrole als kwaliteitscontrole is juist; de vorm met tussen-s is verreweg het gewoonst.

De tussen-s is (zowel in het Groene als in het Witte Boekje) een vrije kwestie: de letter wordt geschreven als hij wordt uitgesproken. Met deze vrije regel wordt tegemoetgekomen aan de uitspraakverschillen tussen sprekers; er zijn veel woorden waarin de één wel een s zegt en de ander niet.

In de meeste gevallen kun je op je gehoor afgaan, maar als het tweede woorddeel met een s-klank begint (zoals in station(s)chef), is niet te horen of er één of twee s'en geschreven moeten worden. Er zijn dan twee mogelijkheden om achter de voorkeursvorm te komen:

Maak een samentrekking: stationschef is met een tussen-s omdat je een s hoort in stations- en bedrijfschef.
Vervang het tweede deel door een woord dat niet met een s-klank begint: stationschef is juist omdat het ook stationshal is.

Er zijn dus geen vaste regels te geven voor het wel of niet voorkomen van de tussen-s; wel zijn er enkele vuistregels. Wie toch nog twijfelt over de voorkeursvorm, kan heel goed internet laten beslissen: een zoekmachine kan zo vertellen welke vorm het gebruikelijkst is. Er zijn ook een aantal patronen te zien in het gebruik van de tussen-s.

Vaak wel een tussen-s

De meeste mensen gebruiken wel een tussen-s:

als het woord eindigt op -waardig, -waard, -gewijs, -halve: lovenswaardig, zienswaard, sprongsgewijs, veiligheidshalve;
als het eerste woorddeel eindigt op -heid, -ing of -teit: gezondheidseffect, aanbiedingsprijs, universiteitsblad, medewerkerstevredenheidsonderzoek;
als het eerste deel een mannelijke persoonsaanduiding is op -er, -eur, -ier of -aar en een meervoud op -s heeft: werknemersorganisatie, adviseursfunctie, koeriersdienst, truckersstaaf, kunstenaarscafé;
als het eerste deel een zelfstandig naamwoord is dat begint met be-, ge- of ver-: bedieningspost, gebedshuis, vernieuwingsdrift (uitzonderingen zijn onder andere geheimschrift en verbanddoos).

Vaak geen tussen-s

De meeste mensen gebruiken geen tussen-s:

als het eerste deel een zelfstandig naamwoord is dat niet verwijst naar een levend wezen en (ook) een meervoud heeft op -s: motorboot, televisieprogramma, theatergezelschap;
als het eerste deel een zelfstandig naamwoord is dat eindigt op -ier en geen persoon aanduidt: alvleesklierontsteking, spierkracht;
als het eerste deel een werkwoordstam is: babbelkous, loopafstand, rekenhulp (uitzonderingen: leidsman, scheidsrechter);
als het woord eindigt op -schap (in de betekenis 'hoedanigheid, het zijn van'): blijdschap, ondernemerschap, slachtofferschap;
als het eerste woorddeel een stof aanduidt en niet telbaar is: aluminiumfolie, bierglas, koffieboon (maar wel meestal houtskool, bloedsomloop).

Verwante adviezen

Trefwoorden

terug