Op zaterdag 17 december 2016 werd de zevenentwintigste editie van het Groot Dictee der Nederlandse Taal uitgezonden. De tekst is geschreven door de Nederlandse schrijver A.F.Th. van der Heijden.

Hieronder vindt u de titel en de zes zinnen waaruit de dicteetekst bestond, en ook de woorden uit de finale, met per onderdeel een toelichting bij de lastigste woorden. De woorden die worden toegelicht zijn vet gemaakt.

We zijn benieuwd wat u van het dictee vond en hoe het is gegaan – laat het in een reactie gerust weten!

Titel

Glossolalie

  • glossolalie: ander woord voor ‘het (in trancetoestand) spreken van onbegrijpelijke talen’, onder meer bekend uit kerkelijke kringen; het woord is gebaseerd op de Griekse woorden glōssais lalein, oftewel ‘spreken in tongen, spreken in onbekende talen’ – vandaar de dubbele s en tweemaal een enkele l.

Zin 1

Geen kladderadatsch, maar wat een gebakkelei over het Engels als academische voertaal en de virulente impact daarvan op de landstaal. Hier faalt elke conciliatie middels getoost met krambamboeli. Complicerende factor: de impardonnabele dociliteit van de Taalunie, toch gesubsidieerd om het Nederlands te protegeren, niet te abhorreren.

  • kladderadatsch: betekent ‘(morele of economische) ineenstorting’. Het is een Duits leenwoord, dat de Duitse spelling met o.a. tsch volgt. Alleen de hoofdletter die in het Duits gebruikt wordt bij zelfstandige naamwoorden, vervalt in het Nederlands; zie ook deze pagina op onze website.
  • gebakkelei: dubbel k, één l, korte ei, net als in het werkwoord bakkeleien.
  • Engels: namen van talen krijgen een hoofdletter; zie regel 16.I in het Groene Boekje.
  • academische: met een c na de eerste a.
  • virulente: betekent ‘ziekteverwekkend, krachtig werkend, heftig’; met alleen een i na de v.
  • impact: met een c voor de t.
  • daarvan: één woord; zie ook deze pagina op onze website.
  • conciliatie: betekent ‘verzoening’; tweemaal een c, met enkele l, en voor en na die l alleen een i (en niet ie).
  • getoost: toasten betekent ‘roosteren’, toosten betekent ‘proosten’ – het gaat hier om dat tweede. Zie ook deze pagina op onze website.
  • krambamboeli: (meng)drankje met traditioneel brandewijn en jeneverbessen. Het woord komt uit het Duits; de Duitse u is bij ons een oe geworden, en de hoofdletter is ook hier, net als bij kladderadatsch, verdwenen.
  • complicerende: tweemaal een c; voor de tweede c alleen een i (en niet ie).
  • factor: met een c voor de t.
  • impardonnabele: betekent ‘onvergeeflijke, onverantwoordelijke’; met een m voor de p en met dubbel n na de o.
  • dociliteit: betekent ‘toegevendheid’; met een c na de o; voor en na de l alleen een i (en niet ie); met korte ei in de laatste lettergreep.
  • Taalunie: Taalunie is de verkorte naam van de Nederlandse Taalunie; omdat deze organisatie het zelf als naam hanteert, is het met een hoofdletter.
  • gesubsidieerd: zonder trema op de laatste lettergreep: op ee komt nooit een trema als er een i voor staat. Zie voor uitleg deze pagina op onze website (specifiek het gedeelte onder ‘Uitzondering 1’).
  • protegeren: betekent ‘beschermen’; met één t na de o en met een g na de eerste e; geen accenten (zie ook regel 4.A in het Groene Boekje).
  • abhorreren: betekent ‘verfoeien’ en is via het Franse abhorrer afkomstig van het Latijnse abhorrere (‘verfoeien, terugdeinzen voor’); het woorddeel horrere betekent ‘huiveren’ en is verwant met horror – vandaar de h na de b. Verder met dubbel r na de o en met enkel r na de eerste e.

Zin 2

Men kan ook de hyperboreeërs op het perfide Albion ervan verdenken dat ze hun anorectische koloniale ambities willen revitaliseren door het idioom van de overzeese buren te infiltreren. Met anglicismen als boobytraps wordt alsnog een talig Angelsaksisch Gemenebest gecreëerd.

  • hyperboreeërs: betekent hier ‘mensen met zonderlinge gewoonten’, en wordt in deze betekenis met kleine letter geschreven. Hyperboreeërs met een hoofdletter bestaat ook, als benaming die de oude Grieken gebruikten voor de mensen die in het uiterste noorden woonden (in het Grieks Huperboreoi). Verder met een y in de eerste lettergreep en drie opeenvolgende e’s aan het eind van het woord, met op de derde e een trema.
  • perfide: betekent ‘vals, verraderlijk’; het wordt op zijn Frans geschreven.
  • Albion: oude benaming voor Groot-Brittannië; het krijgt een hoofdletter, omdat het als aardrijkskundige naam geldt. De uitdrukking het perfide Albion wordt toegeschreven aan Napoleon.
  • ervan: één woord (zie ook daarvan in zin 1).
  • anorectische: bijvoeglijk naamwoord bij anorexia; het is met één n na de a en met een c na de e.
  • koloniale: met een k, met een enkele l en enkele n, en met i na de n.
  • ambities: zonder apostrof: voor een meervouds-s komt geen apostrof na een klinker die als twee letters wordt geschreven; zie ook regel 13.B in het Groene Boekje.
  • revitaliseren: betekent ‘nieuw leven inblazen’; met tweemaal een i (en niet ie).
  • overzeese: met dubbel e, omdat het een afleiding is van (over) zee.
  • anglicismen: met een kleine letter (zie ook regel 16.H in het Groene Boekje) en met een c na de eerste i.
  • boobytraps: betekent ‘valstrikken’; één woord, omdat het een ingeburgerde Engelse woordcombinatie is (zie ook deze pagina op onze website); met dubbel o na de eerste b en met y na de tweede b.
  • Angelsaksisch: ander woord voor ‘Engels’ of ‘Engelssprekend, Engelstalig’; wordt met een hoofdletter geschreven, omdat het als aardrijkskundig bijvoeglijk naamwoord geldt.
  • Gemenebest: gemenebest is een staatkundige aanduiding voor een groep landen die op een of andere manier bij elkaar horen; in het Britse Gemenebest is het met een hoofdletter, omdat dat als aardrijkskundige aanduiding geldt; daarop is het Angelsaksisch Gemenebest van Van der Heijden een toespeling. (Tenminste, dat zei de jury niet expliciet, maar zo kun je het opvatten. De spelling gemenebest zou wat ons betreft ook prima te verdedigen zijn geweest.)
  • gecreëerd: met een trema op de voorlaatste e, om aan te geven dat daar een nieuwe lettergreep begint. Zie ook deze pagina op onze website.

Zin 3

De vicedecaan van de bètafaculteit moge zonder restrictie voor verengelsing zijn, schrijver dezes is mordicus tegen. Als de Taalunie het Nederlands aan excavatie blootstelt, dan zal ik deze vijfde colonne attaqueren teneinde onze prachttaal voor dysthymie te behoeden.

  • vicedecaan: combinaties met vice worden zonder streepje aaneengeschreven (tenzij het volgende woorddeel met een e, een i, een u of een hoofdletter begint, of een afkorting is); decaan is in alle betekenissen met een c.
  • bètafaculteit: op de e van bèta komt een accent grave om de juiste uitspraak aan te geven; verder is het woord aaneen, omdat het een gewone samenstelling is.
  • moge: de aanvoegende wijs van mogen wordt in het enkelvoud zonder n geschreven.
  • restrictie: met een c na de eerste i.
  • verengelsing: met kleine letters en aan elkaar: dit woord is afgeleid van het werkwoord verengelsen, dat zelf weer is afgeleid van Engels; zo’n afgeleid werkwoord krijgt geen hoofdletter (en het bijbehorende zelfstandig naamwoord dus ook niet); zie ook regel 16.I (sub 2) in het Groene Boekje.
  • schrijver dezes: formele manier om ‘de schrijver hiervan’ te zeggen; dezes is een oude naamvalsvorm van deze of dit en betekent ‘hiervan’.
  • mordicus: met een c voor de u. Latijns leenwoord met de betekenis ‘onverzettelijk’; wordt bijna altijd gecombineerd met tegen.
  • excavatie: betekenis: ‘uitholling’; met een x en een c.
  • blootstelt: één woord; blootstellen wordt sinds jaar en dag als één woord geschreven, en de vervoegde vormen dus ook.
  • colonne: het Franse leenwoord colonne komt al eeuwen voor in het Nederlands, maar wordt nog steeds met een c geschreven, en met één l en dubbel n. De uitdrukking (de/een) vijfde colonne betekent ‘verborgen/onzichtbare aanhangers van een vijandelijke macht, die zich in je eigen land (of op je eigen gebied) bevinden’.
  • attaqueren: betekent ‘aanvallen’; met dubbel t en qu; het komt van het Franse attaquer.
  • teneinde: één woord in de betekenis ‘met het doel’; wel met een spatie in combinaties als ten einde lopen/komen en ten einde raad.
  • prachttaal: één woord: een samenstelling van de zelfstandige naamwoorden pracht en taal.
  • dysthymie: betekent ‘chronische depressieve stemming’. Met een y in de eerste en tweede lettergreep en ie in de derde; na de t komt eerst een h. Het woord is gebaseerd op de Griekse woorden dus (‘moeilijk, slecht’) en thumos (‘gemoed’).

Zin 4

De voorstanders bewieroken hypocriet deze internationalisering, onderwijl subcutaan blakend van commercialiteit. Het resultaat is hooguit een hybridisch Dunglishglossolalie zonder zweem van religieuze extase.

  • bewieroken: met ie na de w en met één r, net als het woord wierook; zie voor meer uitleg over dit woord deze pagina op onze website.
  • hypocriet: met een y na de h, met een c na de o.
  • onderwijl: met een lange ij.
  • subcutaan: betekent letterlijk ‘onderhuids’; met een c na de b, en geen spatie of streepje.
  • commercialiteit: met c + i na de r.
  • hooguit: één woord, omdat het een vast begrip is.
  • hybridisch: betekent ‘samengesteld uit verschillende onderdelen’ (in dit geval specifiek verschillende talen); afgeleid van hybride, met een y in de eerste lettergreep en een i in de tweede.
  • Dunglish: mengeling van de Engelse woorden Dutch en English; vandaar ook de hoofdletter.
  • glossolalie: zie de uitleg helemaal aan het begin, onder ‘Titel’.
  • religieuze: met een z voor de buigings-e.
  • extase: met een x voor de t en een s in de laatste lettergreep.

Zin 5

Mijn gastheren zullen hierna wel een Groot Dictee in tot lingua franca geüpgraded steenkolenengels bestellen, riskerend dat tegenstanders van fossiele brandstoffen voor de Eerste Kamer komen demonstreren ten faveure van windturbines en fotovoltaïsche cellen.

  • Groot Dictee: twee hoofdletters, omdat het als eigennaam van een evenement wordt gezien.
  • lingua franca: kleine letters, omdat het geen naam van een taal is: lingua franca is een uit het Italiaans overgenomen woordgroep die ‘internationale omgangstaal’ betekent. (Dat is overigens niet de oorspronkelijke betekenis; er zit een heel verhaal aan vast, maar dat voert hier te ver.)
  • geüpgraded: aan het Engels ontleende werkwoorden worden zo veel mogelijk op z’n Nederlands vervoegd. Als de stam van het werkwoord eindigt op -de (omdat dat voor de uitspraak nodig is), komt er in de verleden tijd nog eens -de achter en in het voltooid deelwoord -d. Het trema op de u is nodig om te voorkomen dat men de eu als één klank leest.
  • steenkolenengels: helemaal aan elkaar en met kleine letters. De Leidraad van het Groene Boekje zegt hierover: “Een woord dat op een subjectieve manier een taal noemt, schrijven we met een kleine letter” – dat geldt bijvoorbeeld voor potjeslatijn, schoolfrans en steenkolenengels. (Bij Onze Taal hebben we overigens een voorkeur voor steenkolen-Engels, omdat we het wel degelijk een taalvariëteit vinden.)
  • riskerend: met een k na de s.
  • fossiele: met dubbel s en ie (niet alleen een i) voor de l. Het woord fossiel is hier als bijvoeglijk naamwoord gebruikt en krijgt daarom alleen een buigings-e (geen -en).
  • Eerste Kamer: met twee hoofdletters, omdat het als naam van een bestuursorgaan wordt gebruikt.
  • ten faveure van: oude verbinding met naamvalsuitgangen erin: ten is een verkorting van te den, dat bij mannelijke en onzijdige woorden gebruikt werd; faveure eindigt op de uitgang -e, die bij de derde naamval mannelijk en onzijdig hoorde. Zie ook onze pagina over uitdrukkingen met oude naamvallen.
  • windturbines: aan elkaar, en zonder apostrof voor de s; met alleen een i (en niet ie) na de b.
  • fotovoltaïsche: betekent ‘zonlicht in elektriciteit omzettend’ (fotovoltaïsche cellen zijn dus een soort zonnecellen). Helemaal aan elkaar; met een f (geen ph) aan het begin, net als andere woorden die met foto beginnen; met een v in de derde lettergreep (net als bij de verwante woorden volt en voltage); met trema op de i om te voorkomen dat a+i als één klank (de ai) wordt gelezen.
  • cellen: met een c aan het begin.

Zin 6

Onze gevioleerde moerstaal kan nog qaly’s winnen via een didactisch angehauchte opiniepeiler die alle korte ei’s door lange wil remplaceren, daarmee zelf enigmatisch metamorfoserend tot stuttende pijler van een mening. Aldus kan ten langen leste de te steile helling naar een uitgebeende nationale stijl geslecht worden.

  • gevioleerde: violeren betekent ‘schenden, geweld aandoen, ontheiligen’; met een v en daarna een i (en niet ie).
  • moerstaal: één woord; ietwat informele verkorting van moeder(s)taal.
  • qaly’s: betekent simpel gezegd ‘toegevoegde levensjaren’; qaly is een uit de medische wereld afkomstige afkorting van het Engelse quality-adjusted life year; helemaal in kleine letters; met een q aan het begin, zonder u daarachter; met y na de l en apostrof voor de slot-s (zie ook onze pagina over meervouden van woorden die op een y eindigen).
  • didactisch: met een i na de eerste d; met een c voor de t.
  • angehauchte: betekent ‘neigend naar’; Duits leenwoord, met één a in de eerste lettergreep; met au na de h en vervolgens ch en t.
  • opiniepeiler: één woord, met een korte ei: peiler betekent ‘onderzoeker, meter’ (zie ook pijler iets verderop in dit rijtje).
  • ei’s: met apostrof, omdat het om het meervoud van een lettercombinatie gaat (niet om het meervoud van een gewoon woord).
  • remplaceren: betekent ‘vervangen’; met een e voor de m (de uitspraak ‘ram’ is nog half Frans); met een c na de a (let op: geen cedille, wat in bijvoorbeeld remplaçant wel het geval is).
  • enigmatisch: betekent ‘raadselachtig’; geen accent op de e; afleiding van enigma, dat via het Latijnse aenigma van het Griekse ainigma komt, dat ‘raadsel’ betekent.
  • metamorfoserend: betekent ‘van gedaante veranderend’; met een f (geen ph) voor de tweede o en daarna een s.
  • pijler: met een lange ij, omdat de betekenis ‘steunpilaar’ bedoeld is.
  • ten langen leste: oude verbinding met naamvalsuitgangen erin, net als ten faveure van in zin 5. Hier krijgt het bijvoeglijk naamwoord lang de uitgang -en en het zelfstandig gebruikte lest (een oude variant van laatst) de uitgang -e. Zie ook onze pagina over uitdrukkingen met oude naamvallen.
  • steile: met een korte ei, omdat het om de betekenis ‘schuin, sterk hellend’ gaat.
  • stijl: het zelfstandig naamwoord stijl (‘manier van doen’) is met een lange ij.
  • geslecht: met ch en t, omdat het het voltooid deelwoord is van slechten (niet sleggen of iets dergelijks), dat ‘vlakmaken, ongedaan maken’ betekent.

Finale

  • gelobbyd: met dubbel b, dan een y en dan een d, zonder apostrof of streepje. Een apostrof aan het eind van een voltooid deelwoord is alleen juist bij werkwoorden waarvan de stam een afkorting is, zoals cc’enge-cc’d (zie iets verder omlaag).
  • eurootjes: kleine letter en met dubbel o voor de t, zonder apostrof. In de verkleinvorm van een woord dat zelf op een o eindigt, komt dubbel o te staan. Zie voor meer uitleg deze pagina op onze website.
  • zo-even: met een streepje, omdat het een samenstelling is: een combinatie van twee woorden die zelf ook als opzichzelfstaand woord kunnen voorkomen; in zulke woorden komt geen trema bij klinkerbotsing maar een streepje. Zie voor meer uitleg deze pagina op onze website.
  • wordt je: met dt, omdat het om het gratis nummer gaat dat aan jou wordt aangeboden. De t in wordt je vervalt als je het onderwerp is, maar dat is hier niet zo: het is meewerkend voorwerp.
  • behept: met een p en een t aan het eind. Oud woord, zonder duidelijke herkomst; met hebben/hebt heeft het naar alle waarschijnlijkheid niets te maken.
  • ge-cc’d: met een streepje voor de eerste c en een apostrof na de tweede c; geen punten, en ook geen hoofdletters. Het is het voltooid deelwoord van cc’en, waarin cc een afkorting is; daarom komt er een apostrof tussen cc en de werkwoordsuitgang; als er ge vóór de afkorting staat, komt daar een streepje achter. De laatste letter is een d, omdat het werkwoord wordt uitgesproken als ‘seesee(j)en’ en de laatste klank van de stam dus een klinker is en geen c.
  • eeneiige: aan elkaar, zonder streepje; geen accenten en geen trema (uitleg: zie deze pagina op onze website); met korte ei.
  • ervanaf kunnen: ervanaf wordt in dit geval als één woord geschreven, omdat het ‘van iets af’ betekent; kunnen staat daar los van.
  • balalaikaspeelster: één woord, zonder streepje; balalaika is met tweemaal een enkele l, met ai zónder trema na de tweede l en dan een k.