24 maart 2009

Veel mensen zullen bij een teringlijder vooral denken aan schoften en hufters, maar dat zijn niet de teringlijders die vandaag centraal staan, op de Wereldtuberculosedag van de Wereldgezondheidsorganisatie. Ziektes: we zijn er als de dood voor, en dat zie je terug in de taal.

Ooit de film Moulin Rouge gezien (of de opera La Bohème, waarop de film losjes is gebaseerd)? Gezien hoe de beeldschone Satine door haar tuberculose langzaam verandert in een bloedhoestend scharminkel? Hoe haar lichaam wegteert (vandaar de naam tering) tot ze uiteindelijk bezwijkt aan de tuberkel-knobbels (vandaar de naam tuberculose)? Dan weet je: tuberculose is geen pretje. Wie vroeger 'tuberculose' en 'tering' zei, bedoelde zoveel als 'lijden, pijn en dood'.

Frisse lucht

Het enige wat de ziekte eeuwenlang kon verzachten, was wat frisse lucht. En een mildere benaming. Er werd gezocht naar woorden zonder die ontmoedigende associatie met dood en verderf. Die verlichting werd onder meer gevonden in een afkorting: eerst tbc, en later nog korter: tb.

Of is het kaaa?

Dat afkorten van taboewoorden is een populair foefje voor als de onomwonden waarheid te hard is. Een godslasterende vloek wordt bijvoorbeeld vaak een min of meer keurig gvd. Schichtige politici spreken liever van het A-woord, H-woord en O-woord dan van aantasting van de AOW, hypotheekrenteaftrek of het ontslagrecht. En uit de oude Zeg 'ns Aaa-tune kennen we nog: "Heb ik suiker of is het kaaa?"

Belangrijkste doodsoorzaak

Hoewel dat zinnetje in de nieuwe serie van Zeg 'ns Aaa is vervangen ("Mag ik botox of naar de spaaa?"), is kanker te zien als de nieuwe tuberculose. Volgens het CBS was kanker vorig jaar voor het eerst de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Iedereen kent wel iemand met kanker. Niet raar dus dat woorden met kanker tegenwoordig harder aankomen dan die met tbc, de gevreesde volksziekte van weleer.

Teringtubbies

Zo is kankerlijer inmiddels een heftiger scheldwoord dan bijvoorbeeld teringlijer (of pokkenlijer, pestlijer, enz.). En hoewel Bart de Graaffs Teringtubbies misschien nog grappig klonken, zou een parodie met de titel Kankerkabouters al stukken lastiger te verteren zijn. Het is dus vast niet voor niets dat de 'Stop schelden met kanker'-hyves ruim 81.000 leden heeft, en de algemenere groep 'Anti schelden met ziektes' slechts 156. Aan kanker gaan we dood, dus schelden met kanker doet pijn.

Aidslijer

Toch wordt er met andere recente ziektes, hoe dodelijk ook, niet heel vaak gescholden. Weleens uitgemaakt voor sars-, aids- of vaatziektelijer? Vast niet héél vaak.

Waarom niet eigenlijk? Omdat die ziektes iets minder vaak voorkomen? Omdat ze minder lekker bekken? Of omdat we überhaupt steeds minder geheimzinnig doen over lichamelijke aandoeningen?

Het zou allemaal kunnen. Voorlopig moeten de schelddeskundigen het doen met het in de wetenschap vermaledijde G-woord: het blijft nog even gissen.


Meer Nu.nl-columns van Onze Taal