Wanneer gebruik je kritisch en wanneer kritiek?

Over het gebruik van de bijvoeglijke naamwoorden kritisch en kritiek bestaat vaak verwarring, bijvoorbeeld in kritieke/kritische factoren. Volgens de moderne woordenboeken zijn kritisch en kritiek alleen synoniem in de natuurkundige betekenis 'op het punt staand om van de ene toestand over te gaan in de andere (bijvoorbeeld van vloeistof naar gas)'. Kritiek heeft ook nog de betekenis 'belangrijk, gevaarlijk, cruciaal', bijvoorbeeld in 'De slachtoffers werden in kritieke toestand naar het ziekenhuis gebracht' en 'Op dat kritieke ogenblik sloeg Williams een dubbele fout.'

Het gebruik van kritisch in de natuurkundige betekenis hebben we te danken aan de natuurkundige Johannes Diderik van der Waals, zo blijkt uit het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT). Van der Waals schreef in 1837 een proefschrift met als titel Over de continuïteit van den glas- en vloeistoftoestand. Daarin gebruikte hij onder meer de termen kritische toestand, kritisch volume en kritische druk. Het WNT zegt hierover: "De hier behandelde betekenis is een bijzondere toepassing van het begrip 'beslissend (enz.)' dat eigenlijk aan het Nederlandsche kritisch niet eigen is; men bezigt daarvoor in onze taal kritiek (...). Maar Van der Waals vertaalde 't Engelsche critical met opzet niet door kritiek, omdat dit verkeerdelijk als 'moeilijk te handhaven' zou kunnen worden opgevat." Bij het woord kritiek staat dat dit woord nu en dan ook in de natuurkundige betekenis wordt gebruikt.

Het lijkt dat tegenwoordig kritisch en kritiek beide gebruikt kunnen worden in de betekenis 'cruciaal, beslissend'. Veel mensen kiezen in een verbinding als kritieke/kritische bedrijfsfactoren liever voor kritische, waarschijnlijk omdat dat 'neutraler' wordt gevonden dan kritieke, dat wat negatief kan overkomen. Hoewel de woordenboeken deze betekenis nog niet vermelden, is er niet zo veel bezwaar tegen.