Samenstelling
Een samenstelling is een combinatie van woorden die een eenheid vormt en aan elkaar wordt geschreven. In het Nederlands kun je ontelbaar veel samenstellingen maken. Zo kun je uit rug en zak rugzak vormen, en dan kun je verdergaan met rugzaktoerisme en rugzaktoerismebranche, en ook lichtgewichtrugzak, lichtgewichtrugzakbranche, enz. enz. zijn mogelijk.
Een samenstelling heeft een aantal kenmerken:
- Als twee (of meer) woorden een samenstelling vormen, zijn ze één geheel, en is er dus ook vaak één hoofdklemtoon: rúgzak, rúgzaktoerisme, áchterzak.
- Het tweede deel is de kern van het geheel en bepaalt ook het woordgeslacht: het is de zak en dus ook de rugzak en de achterzak; het is het zakje en dus ook het rugzakje.
- Het eerste deel geeft vaak aan om wat voor 'soort' ding het gaat (een rugzak is een soort zak, net als een draagzak, een achterzak, een geldzak en een jaszak).
- De delen van een samenstelling zijn 'echte woorden': ze kunnen ook zelfstandig voorkomen. Hierin onderscheiden samenstellingen als rugzak zich van afleidingen als zakkig ('vervelend'), dat uit zak en het achtervoegsel -ig bestaat, en ruggelings (rug + het achtervoegsel -lings). Zo'n achtervoegsel kan niet als zelfstandig woord voorkomen.
- Ook werkwoorden (kennismaken, opdoen) en bijvoeglijke naamwoorden (bedrijfsmatig, donkergroen) kunnen samenstellingen zijn (dan bestaan ze uit delen die zelfstandig kunnen voorkomen) of afleidingen (zoals bewerken, ontwapenen en groenig).
- In samenstellingen kunnen streepjes worden gezet; meestal mág dat sowieso om de duidelijkheid te verhogen (zoals in stro-pop; stropop leest niet prettig). Bij onder meer klinkerbotsing is een streepje zelfs verplicht.
'Samenstelling' is een belangrijk begrip, want een basisregel van de Nederlandse spelling is dat samenstellingen aaneen worden geschreven. Bij korte samenstellingen gaat het aaneenschrijven meestal goed. Fouten als rug zak en voet bal komen niet zo vaak voor. Maar bij talloze langere woorden, zoals rugzaktoerisme en voetbalverslaggevingsjargon, gaat het vaak mis: veel mensen schrijven (delen van) deze samenstellingen ten onrechte los. Het veelvuldig voorkomen van deze fouten heeft zelfs geleid tot de oprichting van een website: Signalering Onjuist Spatiegebruik (SOS).
Op onze website vindt u veel informatie over de verschillende typen samenstellingen. Hieronder een opsomming:
- samenstellingen van zelfstandige naamwoorden: maximumsnelheid
- samenstellingen met als eerste deel een bijvoeglijk naamwoord: langeafstandsloper, rodekool, fijnstof, superleuk
- samenstellingen met anderstalige delen: assessmentcenter, freelancecontract, ad-hoc-oplossing, human-resourcesmanagement
- samenstellingen met cijfers: 1(-)aprilgrap, 230V-aansluiting, jaren(-)80-muziek
- samenstellingen met een afkorting: tv-programma, vinexlocatie, arbodienst, ledlamp, bommoeder, hiv(-)virus
- samenstellingen met daarbinnen een woordgroep: twee-onder-een-kapwoning, winst-en-verliesrekening
- samenstellingen met gelijkwaardige delen: kosten-batenanalyse, zwart-witfoto, een paars-wit shirt, directeur-grootaandeelhouder
- samenstellingen met een naam: Rabobankrekening, Tweede Kamerlid, Zuidoost-Noord-Brabant, kabinet-Balkenende IV, Standaardnederlands, plat New Yorks
- samenstellingen met een kern en een bepaling: kandidaat-notaris, oud-burgemeester, bijna-doodervaring, interim-manager, niet-lid, non-stopvlucht, meester-opzichter
- samenstellingen met een zin: een wat-maak-je-me-nou-blik
- samengestelde werkwoorden: verdergaan, gebruikmaken, in stand houden, tekortkomen
- samenstellingen met voorzetsels: achter( )in (het tijdschrift), eropaf!, eropuit gaan, ervan uitgaan, oorbellen in hebben, zes boterhammen op kunnen
- samenstellingen op -ing en -name/-neming: inachtneming, ingebruikname/ingebruikneming
- samenstellingen op -end: adembenemend
- samenstellingen met klinkerbotsing: na-apen
Verwante adviezen
Trefwoorden
terug
